राजीव नारायण

भारत आज मोठे, रुंद आणि वेगवान रस्ते बांधत आहे. पण या सर्व रस्त्यांवर काहीतरी भयानक आणि चुकीचे घडत आहे. लेनची शिस्त नाहीशी होत चालली आहे. सर्व नियम पाळणे आता ऐच्छिक बनले आहे. बेबंदशाहीचे निर्लज्ज प्रदर्शन सर्वत्र पाहायला मिळत आहे. आजकाल भारताच्या रस्त्यांवर केवळ एकाच नियमाचे राज्य चालते: "काहीही करून फक्त पुढे जा."

केवळ ९० किलोमीटरचा साधा प्रवास करण्यासाठी तीन तास लागू नयेत. परतीच्या प्रवासाला साडेचार तास तर नक्कीच लागू नयेत. पण गेल्या आठवड्यात स्वतः या लेखकासोबत नेमके हेच घडले. हा प्रवास प्रामुख्याने दिल्ली-मुंबई हायवेवरून झाला होता. त्यातील काही भाग दिल्लीत आणि काही भाग राजस्थानच्या भिवडीमध्ये पार करण्यात आले.

मानेसरच्या आजूबाजूला असलेल्या २०-२५ किलोमीटरच्या ट्रॅफिक जॅमने भारतीय रस्त्यांवरील चुकीच्या गोष्टींचे एक प्रदर्शन भरवले. सर्व गाड्या एकमेकांना खेटून संथपणे रांगत होत्या. सतत हॉर्न वाजवूनही उपयोग होत नव्हता. या जॅममधून बाहेर पडण्यासाठी वाहनचालकांनी चुकीचे आणि नवीन मार्ग शोधून काढले. काहींनी चुकीच्या दिशेने म्हणजेच "रॉंग साईड"ने थेट समोरून येणाऱ्या ट्रॅफिकमध्ये स्वतःच्या गाड्या वळवल्या. आणखी काही अतिशहाण्या लोकांनी एक नवीन शॉर्टकट शोधून काढला. त्यांनी मोकळ्या पेट्रोल पंपांचा चुकीचा वापर सुरू केला. अनेक गाड्या पंपाच्या मोकळ्या जागेत घुसल्या, तिथून वेगाने धावल्या आणि हायवेवरील अनेक गाड्यांच्या पुढे जाऊन पुन्हा रस्त्याला जोडल्या गेल्या. तिथल्या कर्मचाऱ्यांनी हात हलवून, ओरडून आणि नम्र विनंती करूनही कोणीही त्यांची पर्वा केली नाही. सायरन वाजवणाऱ्या दोन रुग्णवाहिका तिथे आल्या. सुदैवाने अनेक वाहनचालकांनी त्यांना जाण्यासाठी वाट करून दिली. पण त्यानंतर एक भयानक प्रकार सुरू झाला. इतर अनेक गाड्यांनी त्या रुग्णवाहिकांचा पाठलाग सुरू केला. रुग्णवाहिकेने कष्टाने मिळवलेल्या त्या रस्त्याचा स्वतःची खास "एक्स्प्रेस लेन" म्हणून या गाड्यांनी निर्लज्जपणे वापर केला.

हे सर्व केवळ एक साधे ट्रॅफिक जॅम नाहीये. ही खऱ्या अर्थाने भारताची एक भयानक रस्ते संस्कृती बनली आहे.

मोठे आणि रुंद रस्ते

भारताने याआधी इतक्या वेगाने मोठे रस्ते कधीही बांधले नव्हते. संपूर्ण देशात एक्स्प्रेस वे वेगाने पसरत आहेत. सर्व हायवे आता जास्त रुंद झाले आहेत. टोलची व्यवस्था दिवसेंदिवस अखंड आणि सोपी होत चालली आहे. आधुनिक तंत्रज्ञान आता ट्रॅफिकचा मागोवा घेते. एका दशकापूर्वी या सर्व गोष्टी केवळ एक कल्पनाच वाटल्या असत्या. फास्टॅगचा वापर आता ९८ टक्क्यांच्या पुढे गेला आहे. राष्ट्रीय महामार्ग प्राधिकरण सर्व टोल नाक्यांवरील गाड्यांच्या रांगा, तिथे लागणारा वेळ आणि गाड्यांचा वेग या सर्वांवर अचूकपणे लक्ष ठेवते.

पायाभूत सुविधा जितक्या उत्तम होत आहेत, तितकीच दुसरी एक भयानक समस्या समोर येत आहे. भारत स्वतःच्या रस्त्यांचा वेगाने विकास करत आहे. पण हे रस्ते वापरणाऱ्या लोकांच्या चुकीच्या वागणुकीत सुधारणा होण्याचा वेग खरोखरच संथ आहे.

स्वतःला नेमके कोणते नियम लागू होतात, हे ठरवण्याची एक विचित्र क्षमता भारतीय वाहनचालकांनी विकसित केली आहे. दोन गाड्यांच्या मध्ये थोडी जागा दिसल्यास दुचाकीस्वार तिथूनच स्वतःची गाडी आत घुसवतात. दुसरी लेन जास्त वेगाने पुढे जात असल्याचे दिसल्यास कारचालक तीन-तीन लेन वेगाने ओलांडतात. सिग्नलवर दुचाकीस्वार थेट पादचाऱ्यांच्या रस्त्यांचा चुकीचा वापर करतात आणि वळणाजवळ पुन्हा मुख्य रस्त्यावर निर्लज्जपणे परत येतात. टोल नाक्यांवर आखलेल्या लेन एकमेकांशी स्पर्धा करत आहेत, असेच वाटते. प्रत्येक वाहनचालक आपल्याला सर्वात वेगाने पुढे नेणाऱ्या लेनमध्ये घुसण्याचा प्रयत्न करत असतो.

या सर्व गोंधळाला आपण स्वतः जबाबदार नाहीयोत, असेच प्रत्येकाला ठामपणे वाटते. या परिस्थितीतून आपण केवळ स्वतःचा बचाव करत आहोत, असा चुकीचा समज प्रत्येकाने पक्का केला आहे.

या सर्व गोष्टींचे भयानक परिणाम आज स्पष्टपणे दिसत आहेत. २०२४ या एका वर्षात भारतात तब्बल ४.७३ लाख रस्ते अपघात झाले. यामध्ये १.७० लाख लोकांनी आपला जीव गमावला. या मृत्यूंपैकी ५२,६०० हून अधिक मृत्यू केवळ राष्ट्रीय महामार्गांवर झाले. हे आकडे केवळ खराब रस्ते, जास्त ट्रॅफिक किंवा वाईट नशिबाचे मोजमाप नाहीयेत. वेगाने वाढणारे, रुंद आणि आधुनिक बनत चाललेले हे रस्ते लोक नेमक्या कशा चुकीच्या पद्धतीने वापरत आहेत, याचेही हे मोजमाप आहे. कोणताही रुंद रस्ता स्वतःहून उत्तम आणि सुरक्षित रस्ते संस्कृती निर्माण करत नाही. जास्त वेगात असलेली तुमची चुकीची वागणूक या परिणामांना खरोखरच गंभीर बनवते.

"बळी तो कान पिळी" हाच नियम!

आजकाल गाडी चालवणे ही केवळ एका साहसाची स्पर्धा बनली आहे. हा एक खरोखरच अस्वस्थ करणारा बदल आहे. शांतता आणि संयम केवळ तुमच्या मागे असलेल्या व्यक्तीसाठीच असतो. सौजन्य आणि आदर दुसऱ्या ड्रायव्हरनेच तुम्हाला दाखवायला हवा, असा एक चुकीचा नियम बनला आहे. तुमची स्वतःची लेन खरोखरच पवित्र असते. पण तुम्हाला दुसऱ्याच्या लेनची गरज पडेपर्यंतच ती पवित्र राहते. याचा भयंकर परिणाम रस्त्यांवरील एका विचित्र प्रकारात दिसून येतो. सर्वात आक्रमक आणि भयानक ड्रायव्हरच नेहमी वेगाने पुढे जातो, हाच इथला नियम बनला आहे.

थोड्या मोकळ्या जागेत बळजबरीने स्वतःची गाडी घुसवणाऱ्या ड्रायव्हरला इथे एक पुरस्कार मिळाल्यासारखे वाटते. त्याला आत येण्यास नकार देणारी व्यक्ती केवळ एक अडथळा मानली जाते. दोन गाड्यांच्या मधून वेगाने जाणारा दुचाकीस्वार केवळ स्वतःची लेन बदलत नाहीये, तर तो जणू काही शर्यत जिंकल्यासारखा वागतो. बेकायदेशीर आणि चुकीचा मानला जाणारा मार्गच सर्वात वेगवान आणि सोपा असतो, असे रॉंग साईडने जाणाऱ्या एखाद्या व्यक्तीला ठामपणे वाटते.

हा अजिबात कोणताही निरुपद्रवी शहाणपणा नाहीये. एखादा नियम मोडल्याने तुम्हाला वेगाने पुढे जाता येते. याच एका गोष्टीमुळे तो नियम स्वतःचा अधिकार आणि महत्त्व वेगाने गमावू लागतो. रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग मंत्रालयाच्या २०२३ च्या अहवालात याबद्दल महत्त्वाची माहिती दिली आहे. राष्ट्रीय महामार्गांवरील ७२.४ टक्के अपघातांना अतिवेगाने गाडी चालवणे जबाबदार आहे. तर ५.१ टक्के अपघात चुकीच्या दिशेने (रॉंग साईडने) गाडी चालवण्याशी जोडलेले आहेत. हायवेवरील मृत्यूंपैकी ५.३ टक्के मृत्यू याच एका चुकीच्या सवयीमुळे झाले आहेत. मद्यपान करून गाडी चालवणे, रेड सिग्नल तोडणे आणि गाडी चालवताना मोबाईलचा वापर करणे, या सर्व वारंवार होणाऱ्या उल्लंघनांचाही या माहितीत समावेश आहे. हे भयानक आकडे केवळ एखाद्या अमूर्त रस्ते सुरक्षेच्या समस्येबद्दल नाहीयेत. ते खऱ्या अर्थाने आपण रोज रस्त्यावर पाहणाऱ्या चुकीच्या वागणुकीचे वर्णन करतात.

केवळ आधुनिक तंत्रज्ञान पुरेसे नाही!

भारताने कायद्याची अंमलबजावणी स्मार्ट करण्याचा प्रयत्न नक्कीच केला आहे. कॅमेरे प्रत्येक उल्लंघनाची अचूक नोंद घेतात. चलने थेट ऑनलाइन येतात. स्पीड डिस्प्ले वाहनचालकांना स्वतःच्या गाडीचा वेग दाखवतात. लाखो वाहनांवर अचूकपणे लक्ष ठेवताना याचा फायदा नक्कीच होतो. पण आधुनिक तंत्रज्ञान केवळ उल्लंघनाची नोंद घेऊ शकते. ते स्वतःहून लोकांच्या मनात धाक किंवा भीती निर्माण करू शकत नाही.

सप्टेंबर २०२० ते डिसेंबर २०२४ च्या काळात तब्बल २३.९२ कोटी ई-चलने बजावण्यात आली. यात ३६,७०३.९६ कोटी रुपयांचा दंड समाविष्ट आहे. हा खरोखरच एक विलक्षण आकडा आहे. याच गोष्टीवरून एक अस्वस्थ करणारा प्रश्न उभा राहतो: इतक्या प्रमाणावर नियमांचे उल्लंघन पकडले जात असूनही, वाहनचालक नियमांना स्वतःच्या सोयीनुसार मोडता येण्याजोगे का मानतात? एखाद्या चुकीला पकडणे आणि त्याबद्दल लोकांच्या मनात भीती असणे, या पूर्णपणे वेगळ्या गोष्टी आहेत. कॅमेरा रेड सिग्नल तोडणाऱ्या वाहनाला टिपू शकतो. एक ई-चलन तुमच्यावर दंडही आकारू शकते. पण नियमांचे उल्लंघन केल्यास त्याचे तात्काळ आणि कठोर परिणाम भोगावे लागतील, ही खात्रीच लोकांची वागणूक बदलू शकते. कायद्याची अंमलबजावणी खरोखरच विश्वासार्ह आणि सर्वांना दिसणारी असायलाच हवी.

दुसऱ्या एका आघाडीवरही एक भयानक समस्या उभी आहे. काही नवीन आणि रिकाम्या महामार्गांवर वाहनचालकांना ४०, ५० किंवा ६० किमी प्रति तास अशा हास्यास्पद वेग मर्यादेचा सामना करावा लागतो. नियम मोडणाऱ्यांना इशारा देण्यासाठी त्यांच्या सध्याच्या वेगाची घोषणा करणारे इलेक्ट्रॉनिक डिस्प्ले वापरले जात आहेत. अशा कडक निर्बंधांमागे एखादा उद्देश नक्कीच असू शकतो. पण काही नियम अनियंत्रित आणि मूर्खपणाचे वाटू लागतात. अशा वेळी वाहनचालक स्वतःच नेमक्या कोणत्या नियमांचा आदर करायचा आणि कोणता करायचा नाही, हे चुकीच्या पद्धतीने ठरवू लागतात. ही खरोखरच एक धोकादायक गोष्ट आहे. नियम पाळण्याची अपेक्षा असलेल्या लोकांना ते नियम खरोखरच अर्थपूर्ण वाटल्यासच ते काम करतात.

आपली रस्ते संस्कृती!

यातील कोणतीही गोष्ट सरकारला किंवा रस्ते बांधणाऱ्या संस्थांना त्यांच्या जबाबदारीतून मुक्त करत नाही. खराब बांधकाम, चुकीचे वळण रस्ते, गोंधळात टाकणाऱ्या लेनच्या खुणा, ओबडधोबड पृष्ठभाग आणि वाईटरीत्या डिझाइन केलेले जंक्शन खरोखरच एक गोंधळ निर्माण करू शकतात. या सर्व गोष्टी वेगाने दुरुस्त होण्याची गरज आहे. पण खराब पायाभूत सुविधा कधीही तुमच्या स्वतःच्या चुकीच्या वागणुकीसाठी परवाना बनू शकत नाही.

रांग ही नेहमी एक रांगच राहते. रेड सिग्नल हा नेहमी रेड सिग्नलच राहतो. रुग्णवाहिका ही नेहमी एक रुग्णवाहिकाच राहते. कोणताही रिकामा पेट्रोल पंप हा कधीही बायपास रस्ता नसतो. इतरांच्या गैरवर्तनामुळे आणि बेशिस्तीमुळे निराश झालेला रस्ता वापरकर्ता पाच मिनिटांनंतर स्वतःही अगदी तीच चुकीची गोष्ट करतो. अशा वेळी तो स्वतःसाठी कोणत्याही सूटची किंवा माफीची मागणी करू शकत नाही.

कदाचित हेच या समस्येचे मुख्य मूळ आहे. आपण सर्वजण केवळ नियम मोडत नाही, तर स्वतः केलेल्या उल्लंघनाला योग्य ठरवण्यात आपण सर्वजण खरोखरच हुशार आणि प्रवीण झालो आहोत. 'दुसरा ड्रायव्हर बेपर्वा आहे, दुसरा दुचाकीस्वार रस्ता अडवून उभा आहे, सिग्नल दुसऱ्या कारने तोडला' — आणि अर्थातच स्वतः ही चुकीची गोष्ट करताना आपल्याला स्वतःचे समर्थन करण्यासाठी नेहमीच एक समजूतदार स्पष्टीकरण सापडते.

भारत खरोखरच असे अनेक नवीन आणि भव्य एक्स्प्रेस वे बांधत राहू शकतो. तो आणखी कॅमेरे बसवू शकतो, अनेक टोल नाके डिजिटल करू शकतो आणि आणखी लाखो चलने जारी करू शकतो. या सर्व गोष्टी खरोखरच फरक पडतात. पण आपल्याला खऱ्या अर्थाने आवश्यक असलेली सर्वात महत्त्वाची सुधारणा ही कोणतीही नवीन लेन नाहीये. या लेनचा आपण सर्वजण नेमका कसा वापर करतो, यात बदल होणे खरोखरच गरजेचे आहे. रस्त्यावर स्वतःचे वर्चस्व गाजवण्याच्या कोणत्याही प्रयत्नाऐवजी तो रस्ता सर्वांसोबत शेअर करायला आपण सर्वांनी नक्कीच शिकायला हवे. असे होईपर्यंत आपण चुकीच्या पद्धतीने वागण्यासाठी आणखी लांब, रुंद आणि वेगवान ठिकाणे बांधत राहू. आणि रस्त्यांवर अशी चुकीची वागणूक केवळ स्वतःचा वेळ वाया घालवत नाही, तर ती खऱ्या अर्थाने एका वाहनाचा नाश करू शकते, एका कुटुंबाला कायमचे अपंग बनवू शकते किंवा एखाद्या व्यक्तीचे जीवन कायमचे संपवू शकते.

(लेखक हे एक अनुभवी आणि ज्येष्ठ पत्रकार तसेच संप्रेषण तज्ज्ञ आहेत.)