सरफराज अहमद 

दिल्लीमध्ये सध्या अमीर खुस्रो यांचा 'उर्स'ला सुरूवात झाली आहे. उर्स म्हणजे एखाद्या सुफी संतांच्या स्मृतीदिनी साजरा केला जाणारा विशेष सोहळा. हा उर्स तब्बल आठवडाभर चालतो. यामध्ये वेगवेगळ्या धर्मांचे आणि पंथांचे लोक अत्यंत श्रद्धेने सहभागी होतात. अमीर खुस्रो हे सुफी परंपरेतील एक अत्यंत महत्त्वाचे विचारक मानले जातात.

पारंपारिक व्याख्येनुसार ते थेट सुफी नव्हते. कोणत्याही गुरू किंवा संताने त्यांना अधिकृतपणे दीक्षा दिलेली नव्हती. असे असूनही सुफी चळवळीतील त्यांचे योगदान खरोखरच खूप मोठे आणि अमूल्य आहे. संगीत, कव्वाली आणि 'महफिले समा'च्या माध्यमातून त्यांनी या परंपरेत अनेक मोठे बदल घडवून आणले. याच ऐतिहासिक वाटचालीच्या पार्श्वभूमीवर सुफी चळवळीत त्यांच्या नावाचा अत्यंत आदराने विचार केला जातो.

अमीर खुस्रो यांनी अनेक सुंदर कविता लिहिल्या. या कवितांमधून त्यांनी अनेक नवे शब्द आणले आणि एक नवीन भाषा घडवण्याचा मोठा प्रयत्न केला. त्यांनी या नव्या भाषेला 'हिंदवी' हे अतिशय सुंदर नाव दिले. या भाषेच्या जडणघडणीत त्यांचा वाटा सिंहाचा आहे. त्यांनी आपल्या लेखनातून, कवितांमधून आणि पुस्तकांमधून देशाविषयीचे आपले प्रेम अत्यंत ठामपणे मांडले आहे.

त्यांनी तब्बल पन्नासहून अधिक पुस्तके लिहिल्याचा दावा काही अभ्यासक करतात. काही जण हा आकडा त्याहूनही मोठा सांगतात. उपलब्ध ग्रंथांच्या आधारे त्यांच्या साहित्यसंपदेचा हा वस्तुनिष्ठ अभ्यास केला जातो. खुस्रो यांनी देशाविषयी प्रामुख्याने तीन प्रकारच्या कविता लिहिल्या आहेत. काही कवितांत समाजाचे चित्रण आहे. काहींमध्ये त्यांचे देशाशी असलेले अतूट नाते दिसते. तर काही कविता देशाच्या खास वैशिष्ट्यांवर भाष्य करतात.

अमीर खुस्रो यांनी एका कवितेत भारताची तुलना थेट स्वर्गाशी केली आहे. "हिंद माझी जन्मभूमी आणि माझा देश आहे. भारत हा पृथ्वीवरील स्वर्गच आहे," असे ते अत्यंत अभिमानाने सांगतात. देशप्रेम आणि देशावरील निष्ठा हा धर्मनिष्ठेचाच एक मोठा भाग असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले आहे. "माझ्या प्रेषितांनीच मला देशप्रेमाची ही शिकवण दिली आहे," असे त्यांनी आपल्या कवितेत अत्यंत ठामपणे नोंदवले आहे.

त्यांचे मक्का आणि मदिना शहरांवर प्रचंड प्रेम होते. तितकाच जिव्हाळा त्यांनी दिल्ली आणि भारतावरही दाखवला. दिल्लीच्या जामा मस्जिदीला त्यांनी 'फैज-ए-इलाही' म्हणजेच अल्लाची मोठी कृपा असलेली मस्जिद म्हटले आहे. कुतुब मिनारच्या सौंदर्याची तुलना त्यांनी थेट चंद्राशी केली आहे. जगातल्या इतर सुंदर वास्तूंशी त्यांनी या मिनारची बरोबरी केली आहे.

भारतीयांच्या स्वभावाचे त्यांनी अत्यंत गोड शब्दांत वर्णन केले आहे. "स्वर्गात राहणाऱ्या लोकांप्रमाणे भारतातील लोक नेहमी प्रसन्न असतात. त्यांच्यात कोणतीही भांडणे नसतात. ते एकमेकांचा द्वेष करत नाहीत आणि एकमेकांचे कधीच वाईट चिंतत नाहीत," असे ते म्हणतात. भारतीयांचे चारित्र्य त्यांना देवाच्या दूतांसारखे म्हणजेच फरिश्त्यांसारखे वाटते. हिंदूंच्या ईश्वराच्या संकल्पनेवरही त्यांनी अतिशय सुंदर लिखाण केले आहे.

'नुह सिफीर' हा त्यांचा एक अत्यंत गाजलेला ग्रंथ आहे. या ग्रंथात त्यांनी विविध प्रदेशांची आणि भाषांची सविस्तर माहिती दिली आहे. सिंधी, लाहोरी, कश्मीरी, तेलंगी, गुजरी, बंगाली आणि अवधी अशा अनेक भाषांचा त्यांनी आवर्जून उल्लेख केला आहे. हा देश एका सुंदर इंद्रधनुष्यासारखा आहे. अनेक रंग स्वतःत सामावून घेतल्यामुळेच भारत खऱ्या अर्थाने महान आहे, असा अत्यंत मोलाचा संदेश अमीर खुस्रो यांनी जगाला दिला आहे.

(लेखक मध्ययुगीन इतिहासकार असून टिपू सुलतान आणि अमीर खुस्रोवर त्यांची पुस्तके प्रसिद्ध झाली आहेत.)