विदुषी गौर
एखाद्या माणसाची इच्छाशक्ती आणि दूरदृष्टी गावाचे नशीब कसे बदलू शकते, याचे उत्तम उदाहरण उत्तर प्रदेशातील आझमगड (Azamgarh) जिल्ह्यात पाहायला मिळतेय. इथल्या एका सरपंचाने चक्क पंचायत कार्यालयाचे रूपांतर एका अत्याधुनिक, डिजिटल सुविधायुक्त केंद्रात केले आहे. त्यांच्या या भन्नाट कल्पनेमुळे आता गावकऱ्यांना शहरी सुविधा थेट त्यांच्या दारात मिळत आहेत.
आझमगड जिल्ह्यातील मिर्झापूर ब्लॉक अंतर्गत येणाऱ्या 'बिनपारा' (Binapara) या ग्रामपंचायतीची ही यशोगाथा आहे. इथले सरपंच असलम खान (Aslam Khan) यांनी पंचायत सचिवालयाला एक 'मॉडर्न हब' बनवले आहे. त्यांच्या या अनोख्या उपक्रमामुळे बिनपारा गाव आज इतर सर्व गावांसाठी एक आदर्श मॉडेल बनले आहे.
बिनपारा: १८५८ ग्रामपंचायतींमधील एक 'रोल मॉडेल'
बिनपारा गावाची लोकसंख्या साधारण तीन हजारांच्या आसपास आहे. पण आज आझमगड जिल्ह्यातील एकूण १८५८ ग्रामपंचायतींमध्ये हे गाव आपले वेगळेपण टिकवून आहे. इथल्या विकासकामांची चर्चा आता केवळ जिल्ह्यापुरती मर्यादित राहिलेली नाही, तर आजूबाजूच्या परिसरातही बिनपाराच्या 'स्मार्ट' सचिवालयाचे कौतुक होत आहे. ग्रामीण पायाभूत सुविधा आणि सरकारी सेवा लोकांपर्यंत पोहोचवण्याची इथली पद्धत पाहून सरकारी अधिकारीही थक्क झाले आहेत.
जेव्हा सरकारने गावच्या पंचायत इमारतींचे ग्राम सचिवालयात रूपांतर करण्याची योजना आणली, तेव्हा बिनपारा गावाला २१.७८ लाख रुपयांचे बजेट मिळाले. सरपंच असलम खान यांच्या नेतृत्वाखाली यातील सुमारे १९ लाख रुपये खर्चून हे अद्ययावत आणि आधुनिक सचिवालय उभारण्यात आले आहे.
सरकारी काम आता एकाच छताखाली!
या आधुनिक सुविधेमुळे आता गावकऱ्यांचा मोठा त्रास वाचला आहे. ग्रामपंचायत सचिव, तलाठी (Lekhpal), रोजगार सेवक आणि स्वतः सरपंच, हे सगळे जण आता एकाच छताखाली उपलब्ध असतात. या सचिवालयाच्या आवारातच एक 'जन सुविधा केंद्र' (Jan Suvidha Kendra) देखील सुरू करण्यात आले आहे. या केंद्रामुळे गावकऱ्यांना आता कोणतेही ऑनलाइन अर्ज भरणे किंवा सरकारी सेवांचा लाभ घेणे अत्यंत सोपे झाले आहे.
याबद्दल बोलताना गावातील एक रहिवासी म्हणाला, "पूर्वी छोट्या-छोट्या सरकारी कामांसाठी आम्हाला तालुक्याच्या किंवा ब्लॉकच्या ऑफिसला सारख्या चकरा माराव्या लागायच्या. त्यात आमचा खूप वेळ आणि पैसा वाया जायचा. पण आता आमच्याच गावात हे अद्ययावत सचिवालय सुरू झाल्यामुळे आम्हाला खूप दिलासा मिळाला आहे. आता आमची कामे इथेच, घराजवळ मार्गी लागतील असा आम्हाला विश्वास वाटतोय."
गावातच शहरी सुविधांची रेलचेल
बिनपाराचा विकास केवळ या सचिवालयापुरता मर्यादित नाही. सरपंच असलम खान यांनी गावकऱ्यांच्या रोजच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी अनेक आधुनिक सुविधा गावात उपलब्ध करून दिल्या आहेत. यात प्रामुख्याने खालील सुविधांचा समावेश आहे:
* संपूर्ण गावात सौर ऊर्जेवर चालणारे तब्बल २८ पथदिवे (Streetlights) बसवण्यात आले आहेत. विशेष म्हणजे, गावाचे सचिवालयही पूर्णपणे याच सौर ऊर्जेवर चालते.
* गावात 'अन्नपूर्णा भवन' नावाने एक सार्वजनिक वितरण व्यवस्था (रेशनचे दुकान) सुरू करण्यात आली आहे.
* पावसाचे पाणी साठवण्यासाठी रेन वॉटर हार्वेस्टिंग सिस्टीम (Rainwater harvesting) बसवण्यात आली आहे.
* लहान मुलांसाठी डिजिटल शिक्षणाची सोय असलेले एक अद्ययावत आणि आधुनिक ग्रंथालय उभारण्यात आले आहे.
* ग्रामस्थांना एकत्र येऊन चर्चा करण्यासाठी एक कम्युनिटी मिटिंग सेंटर (Community meeting centre) बांधण्यात आले आहे.
* एक मॉडेल शाळा आणि अंगणवाडीची सुंदर इमारत उभारण्यात आली आहे.
* गावासाठी सार्वजनिक स्वच्छतागृह आणि मुलांसाठी खेळाचे मैदान तयार करण्यात आले आहे.
* गावात सर्वत्र सिमेंटचे (काँक्रीटचे) रस्ते, इंटरलॉकिंगचे रस्ते, सांडपाण्याची योग्य व्यवस्था आणि प्रत्येक घरासाठी वैयक्तिक स्वच्छतागृहे बांधण्यात आली आहेत.
* शहरातील कचरा व्यवस्थापनाप्रमाणेच (Waste-management) गावातही घरोघरी जाऊन कचरा गोळा करण्याची सुविधा सुरू करण्यात आली आहे.
* गावाच्या सुरक्षिततेसाठी चक्क एक 'पोलीस बीट रूम' (Police beat room) उभारण्यात आली आहे.
कोण आहेत सरपंच असलम खान?
बिनपाराचा चेहरामोहरा बदलणारे सरपंच असलम खान यांचा इथपर्यंतचा प्रवासही खूप रंजक आणि प्रेरणादायी आहे. ते पूर्वी भंगाराचा व्यवसाय करायचे. त्यांचे शिक्षण जेमतेम आठवीपर्यंतच झाले आहे. पण शिक्षणाची ही कमतरता त्यांनी गावाच्या विकासाच्या आड कधीच येऊ दिली नाही. "मला माझ्या गावाविषयी खूप प्रेम आणि जिव्हाळा आहे. याच प्रेमामुळे मला गावाचा विकास करण्याची प्रेरणा मिळाली," असे ते आवर्जून सांगतात.
औपचारिक शिक्षण कमी असूनही, त्यांनी मुलांसाठी गावात एक उत्तम ग्रंथालय उभारले आहे. गावातील मुलांना शिक्षणाच्या आणि इतर आवश्यक सुविधांच्या चांगल्या संधी मिळाव्यात, हाच त्यांचा मुख्य उद्देश आहे. पण असलम खान इथेच थांबायला तयार नाहीत. "माझे काम अजून खूप बाकी आहे," असे ते म्हणतात. भविष्यात सचिवालयाच्या आवारातच एक व्यायामशाळा आणि एक मिनी स्टेडियम उभारण्याचे त्यांचे स्वप्न आहे आणि त्यासाठी ते जोरदार प्रयत्न करत आहेत.
आझमगड जिल्ह्यातील एका ज्येष्ठ नागरिकाने असलम खान यांच्या कार्याचे कौतुक करताना खूप मार्मिक प्रतिक्रिया दिली. ते म्हणाले, "एखादा नेता त्याने बांधलेल्या इमारतींसाठी नाही, तर त्याने लोकांना केलेल्या मदतीमुळे लोकांच्या कायम लक्षात राहतो. असलम खान यांच्या या प्रयत्नांचे खरे मूल्य यातच आहे की, आज सर्वसामान्य गावकऱ्यांना त्यांना हव्या असलेल्या सुविधा किती सहजपणे मिळत आहेत."
आझमगडच्या मुख्य विकास अधिकाऱ्यांकडून कौतुक
बिनपारा गावात झालेल्या या अभूतपूर्व विकासकामांची दखल थेट आझमगडचे मुख्य विकास अधिकारी परीक्षित खट्टाना यांनीही घेतली आहे. त्यांनी या कामाचे भरभरून कौतुक केले असून, जिल्ह्यातील इतर ग्रामपंचायतींमध्येही अशाच प्रकारच्या सुविधा निर्माण करण्यासाठी आपण प्रयत्न करू, असे आश्वासन त्यांनी दिले आहे.
तसेच, जिल्ह्यातील इतर सरपंचांनीही बिनपाराच्या या यशस्वी मॉडेलकडून प्रेरणा घ्यावी आणि आपापल्या गावात अशीच आधुनिक आणि अद्ययावत ग्राम सचिवालये उभी करावीत, असे आवाहनही त्यांनी केले आहे.
एकंदरीतच, सरकारी अधिकारी, डिजिटल सेवा, शिक्षणाच्या सुविधा आणि उत्तम पायाभूत सुविधा या सगळ्यांची एकाच ठिकाणी सांगड घालून, बिनपारा गावाने संपूर्ण देशाला एक नवा मार्ग दाखवला आहे. ग्राम सचिवालय हे केवळ एक साधे प्रशासकीय कार्यालय नसून, ते स्थानिक विकासाचे आणि जनतेच्या गरजा पूर्ण करणारे एक मुख्य केंद्र कसे बनू शकते, हे बिनपाराने सिद्ध करून दाखवले आहे!
.jpeg)
.jpeg)
.jpg "लखनऊ येथे केंद्रीय गृहमंत्री अमित शाह")
.jpg "मनिषा भानवाला")
.jpg "प्रातिनिधिक इमेज")
.jpg "प्रातिनिधिक इमेज")
.jpeg)
