पल्लव भट्टाचार्य

"धर्म ही अफूची गोळी आहे" असे कार्ल मार्क्सने म्हटले होते. तर अब्राहम लिंकन यांचा असा विश्वास होता की, "जेव्हा मी चांगले काम करतो तेव्हा मला चांगले वाटते आणि जेव्हा मी वाईट करतो तेव्हा मला वाईट वाटते, हाच माझा धर्म आहे." दलाई लामा म्हणतात, "माझा धर्म अगदी सोपा आहे, तो म्हणजे दयाळूपणा." तर अल्बर्ट आईनस्टाईन यांच्या मते, "धर्माशिवाय विज्ञान पांगळे आहे आणि विज्ञानाशिवाय धर्म आंधळा आहे."

हजारो वर्षांपूर्वी उगम पावलेल्या धर्मांबद्दलची ही विविध मते आजही तितकीच महत्त्वाची आहेत. आज एकविसावे शतक असूनही जगभरात धर्माच्या नावावर तणाव आणि संघर्ष सुरूच आहेत. नेते आणि लोक एका धार्मिक ओळखीला दुसऱ्या ओळखीसमोर उभे करत आहेत. पण इथे एक प्रश्न विचारणे गरजेचे आहे: सर्व धर्म मुळातच एकमेकांपासून पूर्णपणे वेगळे आहेत का? जर आपण जगातील सर्व महान धर्मांच्या मूळ ग्रंथांकडे परतलो, तर आपल्याला काय दिसेल? तिथे आपल्याला केवळ मतभेदांचा डोंगर दिसेल की समन्वयाचा महासागर?

'असोसिएशन ऑफ डेमॉक्रॅटिक रिफॉर्म्स' (ADR) चे संस्थापक त्रिलोचन शास्त्री यांनी त्यांच्या 'द एसेन्शिअल ऑफ वर्ल्ड रिलिजन्स' या पुस्तकात याच प्रश्नांचा मागोवा घेतला आहे.

मानवी इतिहासाच्या जडणघडणीत धर्माने नेहमीच महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. धर्माच्या विविध पैलूंमध्ये 'गूढवाद' हा अत्यंत रंजक भाग मानला जातो. चमत्कार आणि अध्यात्मिक घटनांना अनेकदा धर्माशी जोडले जाते. प्रेषित येशू ख्रिस्त यांनी केलेले चमत्कार पाहून लोक धर्माकडे आकर्षित होतात. मात्र, खऱ्या प्रेषिताचे महत्त्व केवळ चमत्कारांवर अवलंबून नसते. जो माणसाचे मन आणि हृदय बदलू शकतो, जो व्यक्तीच्या जीवनात शांती आणि आनंद आणू शकतो, तोच खरा प्रेषित असतो. हे आंतरिक परिवर्तनच आध्यात्मिक नेतृवाची खरी व्याख्या आहे.

इस्लाम धर्माच्या वैश्विकतेचा विचार केला, तर त्याचे मूळ पाच तत्त्वांमध्ये (पाच स्तंभ) आढळते. यामध्ये 'अल्लाह' या एकाच ईश्वरावरील श्रद्धा केंद्रस्थानी आहे. हे एकेश्वरवादाचे तत्त्व इतरही अनेक धर्मांमध्ये पाहायला मिळते. सर्व धर्मांचा मूळ संदेश सारखाच असला, तरी ईश्वराकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन मात्र वेगवेगळा असू शकतो. काही लोक ईश्वराला मानवी आत्म्यात निवास करणारी शक्ती मानतात, तर काही जण त्याला संपूर्ण ब्रह्मांडावर नियंत्रण ठेवणारी बाह्य शक्ती समजतात. या वेगवेगळ्या धारणांमुळे चर्चा आणि वाद होत असले, तरी एकाच ईश्वरावरील विश्वास हा सर्व धर्मांना जोडणारा समान दुवा आहे.

धार्मिक संघर्षांचे मूळ अनेकदा सिद्धांतांमधील फरकापेक्षा राजकारण आणि धार्मिक नेत्यांच्या प्रभावात दडलेले असते. पश्चिम आशियातील तणावाचे उदाहरण घेतले, तर असे लक्षात येते की जे धर्म मुळात शांती आणि अहिंसेची शिकवण देतात, त्यांचा वापर सत्तेच्या संघर्षासाठी केला गेला. धर्माचा असा चुकीचा वापर केल्यामुळे लोकांमध्ये गैरसमज पसरतात आणि करुणा, सहानुभूती व समन्वयाची मूळ शिकवण बाजूला पडते. राजकारणासाठी धर्माचा वापर केल्याने केवळ धर्माचे स्वरूप बिघडत नाही, तर लोकांमध्ये द्वेष आणि फूट पडते.

बौद्ध धर्म दुःख या विषयावर एक वेगळा आणि सखोल दृष्टिकोन मांडतो. जन्म, वृद्धत्व आणि जीवनातील इतर टप्पे हे दुःखाचे मूळ स्त्रोत असल्याचे यात मानले गेले आहे. जीवनाचा अर्थ आणि शांती शोधणाऱ्या प्रत्येकाला हा विचार पटण्यासारखा आहे. दुःखाची अपरिहार्यता स्वीकारून बौद्ध धर्म माणसाला वेदना आणि असंतोषाच्या चक्रातून मुक्त होण्याचा मार्ग दाखवतो. हा मार्ग आत्मचिंतन, जागरूकता आणि करुणेवर भर देतो.

आजच्या जगात जिथे आर्थिक मंदी, राजकीय टोकाची भूमिका आणि हवामान बदलासारखी संकटे उभी आहेत, तिथे धर्म हा मानवाला आधार आणि सुरक्षितता देणारा आश्रय वाटतो. आर्थिक अस्थिरतेमुळे बेरोजगारी आणि असंतोष वाढत असताना, राजकीय टोकाचे विचार समाजात फूट पाडत आहेत. अशा कठीण काळात धर्म हा माणसाला दिलासा देणारा ठरतो, पण दुर्दैवाने तो वादाचा मुद्दाही बनतो.

डिजिटल तंत्रज्ञानामुळे माहितीचा प्रसार वेगाने होत असला तरी, 'फेक न्यूज' आणि चुकीच्या माहितीमुळे लोकांमध्ये अविश्वास वाढला आहे. यामुळे वेगवेगळ्या सांस्कृतिक आणि धार्मिक गटांमध्ये गैरसमज गडद होत आहेत. आजच्या अशांत काळात धर्म हा 'दुधारी शस्त्र' ठरत आहे; तो काहींना शांती देतो, तर काहींसाठी संघर्षाचे कारण बनतो.

ज्यू धर्म (३५०० वर्षांपूर्वी), ख्रिश्चन धर्म (पहिले शतक), इस्लाम (सन ६१०), हिंदू धर्म (इसवी सन पूर्व २३०० ते १५००), बौद्ध धर्म (इसवी सन पूर्व ५ वे शतक) आणि शीख धर्म (१५ वे शतक) अशा सर्व धर्मांचा उगम वेगवेगळ्या ऐतिहासिक, सामाजिक आणि राजकीय परिस्थितीत झाला. त्या त्या काळात समाजासमोर असलेल्या समस्या सोडवण्यासाठी हे धर्म पुढे आले. जर आजच्या माणसाने ही ऐतिहासिक पार्श्वभूमी समजून घेतली, तर त्याला धर्माच्या विविध नियमांचा अर्थ नीट उमजेल. ही मूळ तत्त्वे समजून न घेणे, हेच आजच्या मानवासमोरील सर्व समस्यांचे मूळ कारण आहे.

धर्म समजून घेण्यासाठी केवळ वरवरचा विचार करून चालणार नाही. त्यासाठी मूळ ग्रंथ, त्यांचे अर्थ आणि आध्यात्मिक नेत्यांचे विचार यांचा खोलवर अभ्यास करणे गरजेचे आहे. हा अभ्यास आपल्याला सांगतो की, धर्माचा गाभा जरी उदात्त असला तरी, त्याच्या पालनाच्या चुकीच्या पद्धतीमुळे संघर्ष निर्माण होतात. हा फरक ओळखणे हीच विविध धर्मांबद्दल आदर निर्माण करण्याची पहिली पायरी आहे.

थोडक्यात सांगायचे तर, जागतिक धर्मांचा अभ्यास आपल्याला मानवी अस्तित्वाच्या आध्यात्मिक खोलीचा विचार करायला लावतो. खऱ्या ज्ञानाचा अर्थ हाच आहे की, आपल्याला अजूनही कितीतरी गोष्टी माहित नाहीत हे मान्य करणे. धर्माचा गाभा आपल्याला माणुसकीच्या समान मूल्यांची आठवण करून देतो. सत्य शोधणे, जीवनाचा अर्थ समजून घेणे आणि स्वतःपेक्षा श्रेष्ठ असलेल्या शक्तीशी नाते जोडणे हीच मानवाची मूळ इच्छा आहे. हा मार्ग आपल्याला भेदांच्या भिंती ओलांडून अधिक दयाळू आणि समन्वयाचे जग घडवण्यास मदत करेल.

(लेखक आसामचे माजी पोलीस महासंचालक आहेत.)