मलिक असगर हाश्मी

काही दिवसांपूर्वी रशियाचे राष्ट्राध्यक्ष व्लादिमीर पुतिन यांचा एक व्हिडिओ अनेकांच्या नजरेस पडला असेल. त्यात ते मुस्लिमांचे स्वागत करताना दिसत आहेत. पाश्चात्य माध्यमांमध्ये रशियाला अनेकदा साम्यवादी किंवा पुराणमतवादी देश म्हणून दाखवले जाते. त्यामुळे तिथे इस्लाम आणि मुस्लिमांचे काय काम, असा प्रश्न अनेकांना पडला असेल.

पण वास्तव हे आहे की, रशियाची स्थिती चीन किंवा जपानसारखी नाही. तिथे मुस्लिम लोकसंख्या कमी नाही किंवा त्यांच्यावर जाचक बंधनेही नाहीत. रशिया केवळ ऐतिहासिकदृष्ट्या इस्लामशी जोडलेला नाही, तर आज ख्रिश्चन धर्मानंतर इस्लाम हा देशातील दुसरा सर्वात मोठा धर्म आहे.

इतकेच नाही, तर भारताप्रमाणेच पुतिन यांचे संबंध अनेक मुस्लिम देशांशी आहेत. गाझावर इस्रायलच्या बॉम्बहल्ल्यादरम्यान विरोधात बोलणाऱ्या मोजक्या नेत्यांमध्ये रशिया आणि पुतिन यांचा समावेश होता. हे त्यांच्या आंतरराष्ट्रीय धोरणाचे संतुलन दर्शवते.

रशियात इस्लामचे अनुयायी कोणत्याही मोठ्या भीतीशिवाय आपल्या श्रद्धेनुसार आचरण करू शकतात. पण या वाढत्या लोकसंख्येच्या आणि धार्मिक स्वातंत्र्याच्या पार्श्वभूमीवर, रशियन तुरुंगांचे वास्तव मात्र एक मोठा विरोधाभास मांडते.

रशियात इस्लामचा इतिहास

रशियात इस्लामचा इतिहास शतकानुशतके जुना आहे. इस्लाम आणि रशिया यांच्यातील पहिला संपर्क मध्ययुगात झाला. मुस्लिम व्यापारी आणि राजदूतांमार्फत रशियात इस्लामचा प्रवेश झाला. इसवी सन १८ हिजरीपर्यंत (इस्लामिक कॅलेंडरनुसार) इस्लाम पूर्व काकेशस (अझरबैजान) च्या भूमीत पोहोचला होता. ३८ हिजरीपर्यंत इस्लामने संपूर्ण काकेशस भागात आपले पाय घट्ट रोवले होते. काळाच्या ओघात, रशियाच्या आत इस्लामिक समुदाय विकसित झाले आणि त्यांची संख्या, संघटना व धार्मिक प्रथांमध्ये वाढ झाली.

आज इस्लाम रशियात दुसरा सर्वात मोठा धर्म आहे. तिथे सुमारे २ कोटी ६० लाख मुस्लिम आहेत, जे एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे १५% आहेत. अंदाज असा आहे की, २०५० पर्यंत मुस्लिम रशियाच्या लोकसंख्येचा एक तृतीयांश भाग असतील. यामुळे हा देशातील सर्वात वेगाने वाढणारा समुदाय बनला आहे.

रशियातील बहुतेक मुस्लिम उत्तर काकेशस प्रजासत्ताक, तातारस्तान आणि बश्कोर्तोस्तान प्रजासत्ताक तसेच राजधानी मॉस्कोमध्ये राहतात. १२ व्या शतकात एक छोटे शहर असलेले मॉस्को, आज १ कोटी ५ लाख रहिवाशांपैकी सुमारे २५ लाख मुस्लिम लोकसंख्येसह युरोपातील सर्वात महत्त्वाच्या शहरांपैकी एक बनले आहे. आज मॉस्कोच्या रस्त्यावर दिसणाऱ्या दर चार लोकांपैकी एक मुस्लिम असतो. शहरात सहा मोठ्या मशिदी आणि २० हून अधिक लहान मशिदी आहेत.

रशियन मुस्लिम समुदायाला त्यांचे धार्मिक विधी करण्याचे आणि पवित्र रमजान महिन्यात आयोजित केलेल्या सामुदायिक उपक्रमांमध्ये सहभागी होण्याचे स्वातंत्र्य आहे. रशियाचे मुस्लिम मुक्तपणे त्यांचे विधी पाळतात आणि सार्वजनिक ठिकाणी रोजा सोडण्यासाठी नियुक्त जागाही असतात.

विविध संस्कृतींमध्ये परस्पर समंजसपणा आणि शांततापूर्ण सहजीवन वाढवण्यासाठी मुस्लिम आणि बिगर-मुस्लिमांमध्ये संयुक्त कार्यक्रम आयोजित केले जातात. रमजानच्या महिन्यात रशियन शहरे सुंदर रमजान सजावटीने नटलेली असतात आणि विशेष कार्यक्रम होतात. रशियन 'मुफ्तीयात' सुद्धा रमजानसाठी उपक्रम राबवते. यात वृद्ध, अनाथ आणि विधवांसारख्या गरजू लोकांची यादी तयार केली जाते आणि त्यांना आर्थिक व अन्नाची मदत दिली जाते.

मॉस्कोमधील रमजान तंबू हा या पवित्र महिन्याचा सर्वात महत्त्वाचा भाग आहे. २००६ पासून दरवर्षी मध्य मॉस्कोमधील पोकलोनाया गोरा मेमोरियल मशिदीच्या मैदानात याचे आयोजन केले जाते. रमजान दरम्यान ४५,००० हून अधिक लोक येथे येतात.

तुरुंगातील अंधार

तथापि, रशियात वाढती इस्लामिक लोकसंख्या आणि त्यांच्या सामुदायिक स्वातंत्र्याचे हे चित्र, देशाच्या तुरुंगात राहणाऱ्या मुस्लिमांसाठी संघर्ष आणि आव्हानांनी भरलेले आहे. जवळपास एका शतकापासून, सोव्हिएत आणि रशियन तुरुंगांचे वर्णन अलिखित कायद्यांद्वारे चालणाऱ्या एका अंधाऱ्या जगासारखे केले जाते. या क्रूर दंड प्रणालींमध्ये, हजारो मुस्लिम कैद्यांना आपली श्रद्धा पाळण्यासाठी झगडावे लागते.

क्राइमियाई समुदायाचे नेते नारीमन डेझेलियल, ज्यांना नोव्हेंबर २०२३ मध्ये सायबेरियातील एका थंड तुरुंगात पाठवण्यात आले होते, त्यांचा अनुभव या कष्टांची साक्ष देतो. एक धार्मिक मुस्लिम असल्याने, त्यांना दिल्या जाणाऱ्या बहुतेक अन्नात डुकराचे मांस असायचे, जे इस्लाममध्ये निषिद्ध आहे. त्यांनी सांगितले की, ते अनेक दिवस फक्त ब्रेड आणि चहावर राहिले.

आहार ही फक्त एक समस्या आहे. रशियाच्या तुरुंगात हजारो मुस्लिमांना अनेक मोठ्या समस्यांचा सामना करावा लागतो. तुरुंगाचे नियम आणि वेळापत्रक अनेकदा सकाळची प्रार्थना (फजर) आणि रात्रीची उशिराची प्रार्थना (इशा) यांचे उल्लंघन ठरवतात. कारण रात्री १० ते सकाळी ६ च्या दरम्यान अंथरुण सोडण्यावर किंवा खाण्यावर बंदी असते. त्यामुळे रमजान दरम्यान रोजा धरणे काही कैद्यांसाठी अत्यंत कठीण होते.

रशियन मुफ्ती अलबिर क्रगानोव यांच्या मते, नोव्हेंबर २०२४ पर्यंत रशियाच्या तुरुंगातील लोकसंख्येमध्ये (२,०६,०००) मुस्लिमांची संख्या सुमारे ३१,००० होती, जी जवळपास १५% आहे.

त्याहून अधिक चिंताजनक स्थिती ही आहे की, मानवाधिकार गट आणि मीडिया रिपोर्ट्सनुसार, रशियन कैदी जर इस्लाम धर्म स्वीकारतात, तर त्यांना आपोआप दहशतवादाच्या संशयितांच्या यादीत टाकले जाते. काही वेळा तर अतिरेकीपणाच्या आरोपाखाली त्यांची शिक्षा वाढवली जाते.

'फेडरल सर्व्हिस फॉर एक्झिक्युशन ऑफ पनिशमेंट'च्या माजी विश्लेषक अण्णा कारेतनिकोवा यांनी सांगितले की, जर एखाद्या कैद्याने ऑर्थोडॉक्स ख्रिश्चन धर्म स्वीकारला आणि बाप्तिस्मा घेतला, तर त्याचे कौतुक केले जाते. पण जर कोणी इस्लाम स्वीकारला, तर त्याला अतिरेकीपणाकडे झुकणारा मानले जाते आणि गुप्तचर सेवा त्याच्यावर विशेष लक्ष ठेवतात.

मध्य आशियाचे मुस्लिम प्रवासी, जे कामासाठी रशियात येतात, त्यांना रशियन भाषा, कायदा आणि जीवनशैलीचे पुरेसे ज्ञान नसते. त्यामुळे ते गुन्हेगारी खटल्यांचे बळी ठरण्याची शक्यता जास्त असते. पोलीस आणि सरकारी वकील अनेकदा त्यांना लक्ष्य करतात आणि इतरांनी केलेल्या गुन्ह्यांसाठी त्यांना अडकवतात, असा आरोप हक्क गट करतात.

२००० च्या दशकाच्या सुरुवातीला दुसऱ्या चेचेन्या युद्धानंतर तुरुंगात मुस्लिमांची संख्या वाढू लागली. तेव्हा क्रेमलिनने उत्तर काकेशस प्रांतात, विशेषतः दगिस्तानमध्ये, "अतिरेक्यां"वर कारवाई सुरू केली होती. दशकांनंतरही, विश्लेषक कारेतनिकोवा यांच्या मते, रशियन अधिकारी आणि तुरुंग प्रशासनाला या आव्हानाचे "कोणतेही उत्तर" सापडलेले नाही आणि ते कोणतीही रणनीती विकसित करण्यात अपयशी ठरले आहेत.

थोडक्यात, रशियात इस्लाम इतिहास, लोकसंख्या आणि आंतरराष्ट्रीय संबंधांच्या पातळीवर एक महत्त्वाची आणि वाढती शक्ती आहे. तिथे मुस्लिमांना व्यापक धार्मिक स्वातंत्र्य आहे, जे मॉस्कोच्या सामुदायिक जीवनातून आणि रमजान तंबूंसारख्या उपक्रमांतून दिसते. मात्र, देशाच्या तुरुंग व्यवस्थेतील हजारो मुस्लिम कैद्यांचा संघर्ष आणि धर्मांतर करणाऱ्यांबद्दलचा संस्थात्मक संशय, रशियात इस्लामचे एक गुंतागुंतीचे आणि विरोधाभासी चित्र मांडते.

(लेखक आवाज द व्हॉईस' हिंदीचे संपादक आहेत.)