मृदगंधा दीक्षित 

शंभर युक्तिवाद जे काम करू शकत नाहीत ते एक कथा,एक फिल्म,एक चित्र करून जातं,असं म्हणतात. कलेची ही ताकद निर्विवाद आहे. याच विश्वासाने अनेक मुस्लीम कलाकार जगाच्या पाठीवर आपली कला जपत, फुलवत असतात. त्यातलं एक पुढचं, यशस्वी पाऊल काल न्यूयॉर्कमध्ये पाहायला मिळालं.

न्यूयॉर्कसारख्या जागतिक कलामंचावर काल एका ऐतिहासिक पर्वाची सुरुवात झाली. अमेरिकेच्या सांस्कृतिक राजधानीत पहिल्यांदाच'न्यू यॉर्क मुस्लीम फिल्म फेस्टिव्हल' (NYMFF) अत्यंत दिमाखात आयोजित करण्यात आला होता. काल, ११ ऑक्टोबर २०२६ रोजी मॅनहॅटनमधील प्रसिद्ध SVA थिएटरमध्येहा बहुचर्चित महोत्सव उत्साहात पार पडला. या महोत्सवाची खासियत म्हणजे, यात पारंपरिक आणि रूढिवादी विचारसरणीला फाटा देत मुस्लीम समाजाच्या खऱ्याखुऱ्या, संवेदनशील आणि वैविध्यपूर्ण कथा जगासमोर मांडण्यात आल्या.

'९/११' नंतरच्या वाढत्या 'इस्लामोफोबियाला' कलात्मक उत्तर

अमेरिकेत '९/११' च्या दहशतवादी हल्ल्यानंतर हॉलिवूड आणि पाश्चिमात्य माध्यमांनी मुस्लीम समाजाला अत्यंत चुकीच्या आणि एकांगी साच्यात बसवले होते. चित्रपट किंवा वेब सिरीजमध्ये मुस्लीम पुरुष म्हणजे सहसा दहशतवादी, रागीट किंवा टॅक्सी ड्रायव्हर आणि मुस्लीम महिला म्हणजे कायम बुरख्यात राहणाऱ्या, अबोल आणि अन्याय सहन करणाऱ्या, असेच चित्र उभे केले जायचे. 'न्यू यॉर्क मुस्लीम फिल्म फेस्टिव्हल' हा या वर्षानुवर्षे चालत आलेल्या इस्लामोफोबियालाआणि हॉलिवूडच्या दुटप्पीपणाला दिलेली कलात्मक चपराक ठरला. "आमची ओळख केवळ दहशतवादाशी जोडलेली नसून आम्हालाही प्रेम, विनोद, दुःख आणि कौटुंबिक भावना आहेत," हे कालच्या या महोत्सवातून जगाला ओरडून सांगण्यात आले. काऊंटर-नॅरेटिव्ह म्हणजे प्रस्थापित चुकीच्या विचारधारेला छेद देण्याचे मोठे काम काल प्रदर्शित झालेल्या या चित्रपटांनी केले.

मुस्लीम म्हणजे केवळ अरबदेश नव्हे: खऱ्या जागतिक विविधतेचे दर्शन

बऱ्याचदा पाश्चिमात्य जगात असा गैरसमज असतो की मुस्लीमम्हणजे केवळ मध्यपूर्वेतील किंवा अरब देशांतील लोक. पण कालच्या या महोत्सवाने हा भौगोलिक गैरसमजही पूर्णपणे मोडून काढला. या फेस्टिव्हलमध्ये दाखवण्यात आलेले चित्रपट केवळ अरब देशांतील नव्हते; तर त्यामध्येकॅनडा, फ्रान्स, ब्रिटन, अमेरिका आणि पाकिस्तानअशा जगभरात विखुरलेल्या मुस्लीम समाजाच्या कथा होत्या. यातून मुस्लीम समाजातील भाषा, पेहराव आणि संस्कृतीमधील 'विविधता' जगासमोर आली.

आयोजकांची संकल्पना ठरली यशस्वी!

प्रसिद्ध दिग्दर्शिका-निर्माती नवल मुबीन आणि चित्रपटनिर्माते ज्युसेपे दि मॅटेस यांनी या ऐतिहासिक महोत्सवाची पायाभरणी केली होती. हा महोत्सव म्हणजे मुस्लीम कलाकारांसाठी खऱ्या अर्थाने एक हक्काचे व्यासपीठ ठरला.

याविषयी बोलताना नवल मुबीन म्हणाल्या होत्या, "मुस्लीम समाज हा जगभरात विखुरलेला आणि प्रचंड वैविध्य असलेला समाज आहे. अनेक संस्कृती, ओळख आणि जगण्याचे वेगवेगळे अनुभव या समाजाला लाभले आहेत. हा फेस्टिव्हल अस्तित्वात आलाय कारण, या कथांना कुणाच्या तरी चित्रपटांच्या कडेला किंवा कोपऱ्यात जागा मिळण्यापेक्षा, न्यूयॉर्कसारख्या शहरात स्वतःचे एक वेगळे आणि हक्काचे व्यासपीठ मिळायला हवे."काल त्यांच्या या स्वप्नाची खऱ्या अर्थाने पूर्तता झाली.

फेस्टिव्हलचे 'आर्टिस्टिक डायरेक्टर' हसन बाबर यांचे मतही खरे ठरले. ते म्हणाले होते, "आत्तापर्यंत चित्रपटांमध्ये मुस्लिमांना जसं दाखवलं गेलंय, त्याला केवळ 'उत्तर' म्हणून आमच्या कथा नसाव्यात. तर आमच्या कथांनी चित्रपटसृष्टीत एक नवा पायंडा पाडायला हवा."

महिला दिग्दर्शकांचा निर्विवाद दबदबा!

या पहिल्यावहिल्या 'मुस्लीम फिल्म फेस्टिव्हल'ची आणखी एक जमेची आणि गौरवास्पद बाजू म्हणजे, यातमहिला दिग्दर्शकांचाअसलेला मोठा सहभाग! काल दाखवण्यात आलेल्या १२ पैकी बहुतांश चित्रपटांचे दिग्दर्शन किंवा निर्मिती मुस्लीम महिलांनी केली होती.

शेकडो अर्जांमधून घासून पुसून निवडलेले १२ हिरे

महोत्सवाचे आयोजक नवल मुबीन आणि ज्युसेपे दि मॅटेस यांच्याकडे जगभरातून शेकडो शॉर्ट फिल्म्सचे अर्ज आले होते. त्यातून कोणतीही तडजोड न करता, केवळ या १२ चित्रपटांची निवड करण्यात आली होती. महोत्सवात दाखवली गेलेली प्रत्येक कलाकृती ही सिनेमॅटोग्राफी आणि दिग्दर्शनाच्या बाबतीत जागतिक तोडीची होती. पडद्यावर झळकलेल्या या १२ चित्रपटांची यादी आणि त्यांच्या थोडक्यात कथा खालीलप्रमाणे आहेत:

१.$17.74 (जस्टिन मशुफ):हा एक माहितीपट असून, यात १९८० च्या दशकापासून तुरुंगात शिक्षा भोगत असलेल्या एका माजी गँग मेंबरची कथा आहे. तो तुरुंगातूनच गाझामधील लोकांसाठी मदतीचा एक छोटासा हात पुढे करतो आणि त्याचे हे कृत्य इंटरनेटवर अचानक व्हायरल होऊन जगभरात आशेचा एक नवा किरण कसा निर्माण करते, हे यात दाखवले आहे.

२.बाबा इज मेल्टिंग (करीम इमारा):हा कतार-अमेरिकन कॉमेडी-ड्रामा आहे. दोहामध्ये कडक उन्हात मशिदीबाहेर गाडीत बसून एक मुलगा आपल्या वडिलांना फोन करतो आणि वडिलांनी लपवून केलेल्या दुसऱ्या लग्नावरून त्यांना जाब विचारतो.

३.बुकरा (ॲलेक्स अलजौनी):एका सीरियन निर्वासित मुलीची ही कथा आहे. तिचा सर्वात जिवलग मित्र कायमचा दूर निघून जाण्याआधी तिला एक फुटबॉल मिळवून त्याच्यासोबत शेवटचा सामना खेळायचा आहे.

४.गुस्ल (झैद अहमद हसन):मृत्यूशय्येवर असलेल्या एका बापाची ही भावूक गोष्ट आहे. हा बाप आपल्या मुलाला इस्लाममधील अंत्यविधीचे रितीरिवाज शिकण्याची जबाबदारी देतो.

५.हराम सलामी (नेगीन जस्मिन सिकंदरी आणि आयदा रोजहंतलाब):अफगाण महिलांच्या तीन पिढ्यांची ही भन्नाट आणि मार्मिक कॉमेडी आहे.

६.हिना (बास्मा खलिफा):हा ब्रिटनचा एक 'एक्सपेरिमेंटल' चित्रपट आहे. यात मेंदीच्या रोपाचे जीवनचक्र आणि महिलांच्या पिढ्यान् पिढ्या चालत आलेल्या आठवणी व परंपरा यांचा सुंदर मेळ घातला आहे.

७.मलिका (मराम तैबाह):हा सौदी अरेबियातील एक जादुई चित्रपट आहे. मुलींनी नेहमी आज्ञाधारकच असायला हवे, अशी अपेक्षा असलेल्या जगात एक लहान मुलगी स्वतःच्या कल्पनेतून एक जादुई जग कसे निर्माण करते, हे यात दाखवले आहे.

८.माय फ्रेंड इन द जिंगल ट्रक (सिमा नसीम):हे एक कॅनेडियन-पाकिस्तानी ॲनिमेशन आहे. पाकिस्तानी संस्कृतीची ही सुंदर झलक आहे.

९.सबर ओ शुक्र (बिलाल शम्स खान):स्वतःची सायकल असावी हे १० वर्षांच्या अक्रमचे स्वप्न असते. हे स्वप्न पूर्ण करण्याच्या प्रवासात तो संयम आणि कृतज्ञतेचा धडा कसा शिकतो, हे यात पाहायला मिळते.

१०.द बॉय विथ द डायनासोर हेड (इम्रान जे. खान):एका लहान मुलाला आपण डायनासोरआहोत असे ठामपणे वाटत असते. त्याला या कल्पनेतून बाहेर काढून वास्तवात आणण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या त्याच्या शिक्षकाची ही गंमतशीर गोष्ट आहे.

११.अनक्वालिफाईड (इल्हान अब्दुल्लाही आणि शेरी रशिदान):ही कॅनेडियन कॉमेडी नक्कीच हसवून वेड लावणारी ठरली. वारसान नावाची मुलगी तिच्या ऑफिसमधील एकमेव मुस्लीम कर्मचारी असते आणि तिला ऑफिसच्या कॅन्टीनचे आध्यात्मिक शुद्धीकरणकरण्याची जबाबदारी मिळते!

१२.या हनौनी (लिना तादौन्त आणि सोफियान चौएब):हा एक फ्रेंच ड्रामा आहे. आपल्या लहान बाळाने पहिला शब्द ममाबोलायला हवा की बाबा,यावरून आई-वडिलांमध्ये लागलेली गोड स्पर्धा यात आहे.

गाझा आणि जागतिक तणावाच्या काळात कलेचा जागर

सध्या गाझा आणि मध्यपूर्वेत सुरू असलेल्या भीषण युद्धामुळे जगभरातील मुस्लीम समाजावर एक प्रकारचा मानसिक ताण आणि अस्वस्थता आहे. अशा जागतिक तणावाच्या आणि निराशेच्या वातावरणात, कालचा हा महोत्सव समुदायाला एकत्र आणून, कलेच्या माध्यमातून त्यांच्या जखमांवर मलमलावण्याचे काम करून गेला.

दिग्गज ज्युरी मेंबर्स

काल महोत्सवातील या उत्तमोत्तम कलाकृतींची पारख करण्यासाठी दिग्गज आणि अनुभवी ज्युरी पॅनेलने आपली जबाबदारी पार पाडली. यात हॉलिवूडचे सुप्रसिद्ध अभिनेते आणि कॉमेडियनआसिफ मांडवी, चित्रपटनिर्मात्या डॅरिन होटाईट, 'वॉटरमेलन पिक्चर्स'चे कार्यकारी मुनीर अताल्ला, निर्मात्या सारा मोख, अभिनेते अबुबक्र अली आणि प्रसिद्ध निर्मातेअबुबकर खानयांचा समावेश होता.

एका मोठ्या चळवळीची सुरुवात

आयोजकांच्या मते, हा केवळ २०२६ पुरता मर्यादित राहिलेला एक इव्हेंटनाही, तर ही एक चळवळ आहे. भविष्यात हा महोत्सव दरवर्षी न्यूयॉर्कमध्ये आणखी मोठ्या स्तरावर आयोजित करण्याचा आयोजकांचा मानस आहे.

काल, ११ ऑक्टोबर रोजी दुपारी १२:०० वाजता सुरु झालेला हा महोत्सव, चित्रपटांच्या दोन सत्रांनंतर, संध्याकाळी निर्मात्यांसोबतच्या प्रश्नोत्तर आणि पुरस्कार वितरण सोहळ्याने दिमाखात संपन्न झाला.

"We are more than one story" ही या महोत्सवाची टॅगलाईन काल अगदी सार्थ ठरलेली पाहायला मिळाली. न्यूयॉर्कच्या इतिहासात पहिल्यांदाच झालेला हा मुस्लीम फिल्म फेस्टिव्हल जागतिक कला, विविधता, विनोद, वेदना आणि मानवी भावनांचा एक सुरेख संगम ठरला. या फेस्टिव्हलने जगभरातील सिनेरसिकांचे आणि हॉलिवूडचे लक्ष आपल्याकडे वेधून घेण्यात मोठे यश मिळवले आहे, एवढे नक्की.