डॉ. आसिमा बानू
सानिया अंजुम
पदव्या, पदे किंवा सेवेची वर्षे यापेक्षा एखाद्या डॉक्टरची खरी ओळख कशाने होते? त्यांनी निवडलेले विषय, त्यांनी उभारलेली व्यवस्था की त्यांनी कधीही तडजोड न केलेली मूल्ये? बेंगळुरू मेडिकल कॉलेज अँड रिसर्च सेंटर (BMCRI) मधील सहयोगी प्राध्यापक आणि विभाग प्रमुख डॉ. आसिमा बानू यांच्यासाठी याचे उत्तर कठीण वाटा निवडणे आणि प्रामाणिकपणा, सचोटी व उद्देशाशी ठाम राहणे यात दडलेले आहे.
दक्षिण बेंगळुरूमध्ये जन्मलेल्या आणि शिकलेल्या डॉ. आसिमा बानू यांचा शैक्षणिक प्रवास सरस्वती विजया शाळेतून सुरू झाला. तिथे त्या सुरुवातीपासूनच गुणवंत विद्यार्थी होत्या. पूर्व-विद्यापीठ शिक्षण आणि नंतर बीएमसी मेडिकल कॉलेजमध्येही त्यांनी आपले वर्चस्व टिकवून ठेवले. अशा शैक्षणिक यशानंतर अनेकजण एखादी ग्लॅमरस स्पेशलायझेशनची शाखा निवडतात. मात्र, डॉ. आसिमा यांनी वेगळी वाट निवडली. त्यांनी सूक्ष्मजीवशास्त्र (Microbiology) निवडले.
भारतात जेव्हा एचआयव्ही औषधोपचार ही संकल्पना बाल्यावस्थेत होती, संसर्ग नियंत्रण दुर्लक्षित होते आणि जैव-वैद्यकीय कचरा व्यवस्थापन विकसित होत होते, तेव्हा डॉ. आसिमा यांना तिथे एक उद्देश दिसला. "मी नेहमीच कमी लोक चालत असलेल्या वाटा निवडल्या, त्या कधीच सोप्या नव्हत्या, पण कठीण रस्तेच सुंदर स्थळांकडे नेतात." असे त्या शांत विश्वासाने सांगतात. हेच तत्वज्ञान त्यांच्या कारकिर्दीचा कणा बनले. त्यांनी बीएमसीआरआयमध्ये अधिव्याख्याता, सहाय्यक प्राध्यापक, सहयोगी प्राध्यापक आणि आता प्राध्यापक व विभाग प्रमुख म्हणून २६ वर्षांहून अधिक काळ सेवा बजावली आहे.
सुरुवातीची सुमारे नऊ वर्षे त्यांनी व्हिक्टोरिया रुग्णालय, बोअरिंग रुग्णालय आणि ट्रॉमा केअर सुविधा यांसारख्या अत्यंत दबावाच्या ठिकाणी काम केले. ट्रॉमा मेडिसिन हे क्षेत्र अत्यंत खडतर आणि कधीही न थांबणारे होते, तरीही ते मानवी मूल्यांशी जोडलेले होते. अशा तीव्र वातावरणात स्वतःला स्थिर कसे ठेवता? या प्रश्नावर त्यांचे उत्तर साधे आणि बोलके आहे. "रुग्ण आणि माझे विद्यार्थी. मला शिकवायला आवडते. शिक्षण क्षेत्र मला जमिनीशी जोडून ठेवते." क्लिनिकल जबाबदारी आणि मार्गदर्शन यातील हा समतोल त्यांच्या ओळखीचा केंद्रबिंदू राहिला आहे.
डॉ. आसिमा बानू केवळ एक डॉक्टर किंवा प्राध्यापक नाहीत, तर त्या एक व्यवस्था निर्माण करणाऱ्या तज्ज्ञ आहेत. ट्रॉमा केअर सेंटरमध्ये प्रयोगशाळा स्थापन करणे आणि तिचे २४/७ आपत्कालीन प्रयोगशाळा सेवेत रूपांतर करणे हे त्यांचे सर्वात महत्त्वाचे योगदान राहिले. कमीत कमी संसाधने पण जास्तीत जास्त दृष्टीकोन ठेवून उभारलेली ही प्रयोगशाळा कार्यक्षमतेचा एक नमुना बनली. "कमी बजेटमध्ये उत्तम गुंतवणूक आणि उत्कृष्ट परिणाम," असे त्या व्यावहारिकपणे सांगतात. ही त्यांची कल्पनांचे शाश्वत कार्यात रूपांतर करण्याची क्षमता दर्शवते.
त्यांची भूमिका केवळ प्रयोगशाळेपुरती मर्यादित नव्हती, तर संस्था बांधणीतही त्यांनी योगदान दिले. ट्रॉमा केअर सेंटर कार्यान्वित करणाऱ्या आणि चालवणाऱ्या मुख्य टीममध्ये त्यांचा सहभाग होता. मेडिकल एज्युकेशन युनिटच्या सह-संयोजिका म्हणून त्यांनी राष्ट्रीय वैद्यकीय आयोगाच्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार आणि एआय-आधारित शिक्षणाच्या संक्रमणादरम्यान अध्यापनाचा दर्जा उंचावण्यास मदत केली. २०१८ मध्ये बीएमसीआरआय येथे सिम्युलेशन सेंटर सुरू करण्यात त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली, ज्यामुळे आधुनिक आणि कौशल्य-आधारित वैद्यकीय प्रशिक्षणात मोठी झेप घेतली गेली.
डॉ. आसिमा यांच्यासाठी नेतृत्व म्हणजे अधिकार नसून जबाबदारी आहे. "एक नेता म्हणून टीका आणि नकारात्मकतेसाठी तयार राहा," त्या सांगतात. "आपल्या टीमचे रक्षण करा. स्वतः उदाहरण बनून नेतृत्व करा." नेतृत्व हे "नो क्रेडिट झोन" असल्याचे त्या मानतात. त्यांचे तत्वज्ञान स्पष्ट आहे: "सर्व उणिवा स्वतःकडे घ्या आणि सर्व श्रेय टीमला द्या. कोणताही नेता हा त्याच्या टीममुळेच मोठा असतो." या दृष्टिकोनामुळे त्यांना सहकारी आणि विद्यार्थ्यांकडून केवळ व्यावसायिक आदरच नाही तर अपार निष्ठाही मिळाली आहे.
त्यांच्या शैक्षणिक क्षेत्रातील समर्पणाची दखल कारकिर्दीच्या सुरुवातीलाच घेण्यात आली होती. २००७ मध्ये त्यांना पदव्युत्तर अध्यापनासाठी 'राज्य उत्कृष्ट शिक्षक' पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. ५० हून अधिक वैज्ञानिक प्रकाशने आणि विविध परिषदांमधील सक्रिय सहभागातून त्या वैद्यकीय क्षेत्रात योगदान देत आहेत. वैद्यकीय शिक्षण हीच त्यांची खरी आवड बनली आहे.
सध्या डॉ. आसिमा वाणी विलास रुग्णालयात संसर्ग नियंत्रणाचे काम पाहतात आणि 'ब्रेस्ट मिल्क बँक' मधील संसर्ग सुरक्षेवर लक्ष ठेवतात. तिथे त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली मानक प्रोटोकॉल स्थापित केले गेले आहेत. ही भूमिका प्रतिबंधात्मक काळजी, रुग्ण सुरक्षा आणि सार्वजनिक आरोग्याप्रती त्यांची समर्पित वृत्ती दर्शवते.
कोविड-१९ महामारीचा उल्लेख केल्याशिवाय त्यांचा प्रवास पूर्ण होऊ शकत नाही. त्या या काळाचे वर्णन "एक भयानक स्वप्न" असे करतात. त्यावेळी सुट्ट्या किंवा सण नव्हते. "ईद आणि इतर सण असूनही प्रसूती सांभाळल्या गेल्या. दररोज आम्ही मृत्यूच्या सावलीत चालत होतो," त्या आठवतात. अनिश्चिततेच्या वातावरणात मातांनी बाळांना जन्म दिला आणि आरोग्य कर्मचाऱ्यांनी दररोज मानसिक थकव्याचा सामना केला. तरीही, त्या निराशेबद्दल बोलत नाहीत, तर जिद्दीबद्दल बोलतात. याचे श्रेय त्या सामूहिक शक्तीला आणि "ईश्वरी मदतीला" देतात. आपल्या स्वभावाला साजेसे त्या म्हणतात, "मी गोष्टी मनात धरून ठेवत नाही. प्रवाहासोबत चालत राहते."
या व्यावसायिक महिलेच्या मागे कुटुंबाचा मोठा आधार आहे. स्वतःला 'कामवेडी' मानणाऱ्या डॉ. आसिमा शांततेचे क्षण आपल्या नातीसोबत, निसर्गात, जंगलात, पेंटिंग आणि हस्तकलेत शोधतात. ९२.७ बिग एफएमवरील "आस्क आसिमा" (Ask Asima) माध्यमातून परिचित असलेला हा आवाज अनेक भूमिका कुशलतेने पार पाडतो. "जेव्हा कुटुंबाला माझी गरज असते, तेव्हा कोणतीही तडजोड नसते, कुटुंब आणि व्यवसाय दोन्ही महत्त्वाचे आहेत," असे त्या म्हणतात.
दहा वर्षांनंतर तुमच्या विद्यार्थ्यांनी तुम्हाला कसे लक्षात ठेवावे असे वाटते? या प्रश्नावर त्यांचे उत्तर अतिशय प्रेमळ आहे. त्यांना वाटते की विद्यार्थ्यांनी त्यांना एक 'मैत्रीण' म्हणून लक्षात ठेवावे; जिने त्यांच्यासोबत वेळ घालवला, त्यांच्यासोबत खेळली, जेवली, सण साजरे केले आणि वर्गखोलीच्या पलीकडे जाऊन त्यांच्या पाठीशी उभी राहिली. ही मानवी जोडणी त्यांच्या कोणत्याही पदापेक्षा अधिक मोठी आहे.
तरूण पिढीला त्यांचा संदेश स्पष्ट आहे: तत्त्वांचे पालन करा, प्रामाणिक राहा, आपल्या कामाशी एकनिष्ठ राहा आणि देशाचा अभिमान वाटेल असे जबाबदार नागरिक बना. गुलाब आणि काटे सोबतच येतात, पण सचोटीमुळे हा प्रवास अर्थपूर्ण होतो, अशी आठवण त्या करून देतात.
थोडक्यात सांगायचे तर, डॉ. आसिमा बानू या भारतीय आरोग्य क्षेत्रातील एक शांत शक्ती आहेत. त्यांनी अशी सूक्ष्मजीवशास्त्र शाखा निवडली जी त्यावेळी फारशी लोकप्रिय नव्हती. झगमगाटापेक्षा त्यांनी व्यवस्थेला महत्त्व दिले आणि सत्तेपेक्षा माणसांना प्राधान्य दिले. ध्येय गाठण्यासाठी एकटे चालण्याचे धैर्य असल्यास मळलेल्या वाटेची गरज नसते, याचे त्यांचे जीवन एक जिवंत उदाहरण आहे.
_(1).jpg "डॉ. आसिमा बानू")
.jpeg)
_(1).jpg "आयशा तबस्सुम")
_(1).jpg "कर्नाटकातील १० कर्तृत्ववान मुस्लीम महिला")
.webp "सबा अंजुम")
.jpg "तजामुल इस्लाम")