एहसान फाजिली, श्रीनगर

"एक राजकारणी म्हणून मी काश्मीरमध्ये देशासाठी नेहमीच अत्यंत निर्भयपणे माझा आवाज उठवला आहे. त्यासाठी मी माझ्या जिवाचीही कधीच पर्वा केली नाही," असे डॉ. दरख्शां अंद्राबी ठामपणे सांगतात. त्या भारतीय जनता पक्षाच्या (भाजप) राष्ट्रीय कार्यकारिणीच्या सदस्या आहेत. तसेच त्या जम्मू-काश्मीर वक्फ बोर्डाच्या पहिल्या आणि एकमेव महिला अध्यक्षा आहेत. गेल्या चार वर्षांपासून त्या अत्यंत खंबीरपणे ही जबाबदारी सांभाळत आहेत.

गेल्या तीन दशकांपासून त्या भाजपमध्ये राष्ट्रीय आणि राज्य पातळीवर विविध महत्त्वाच्या पदांवर काम करत आहेत. केवळ एक राजकीय नेत्या म्हणूनच नव्हे, तर त्यांची एक वेगळी ओळख आहे. १६ मार्च २०२२ रोजी त्यांनी जम्मू-काश्मीर वक्फ बोर्डाच्या अध्यक्षा (राज्यमंत्री दर्जा) म्हणून पदभार स्वीकारला. त्यानंतर त्या खऱ्या अर्थाने प्रकाशझोतात आल्या.

५ ऑगस्ट २०१९ रोजी जम्मू-काश्मीरचा विशेष दर्जा काढून घेण्यात आला. राज्याचे जम्मू-काश्मीर आणि लडाख अशा दोन केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये विभाजन झाले. त्यानंतर केंद्रीय वक्फ बोर्डाच्या अंतर्गत झालेली ही पहिलीच आणि अत्यंत मोठी नियुक्ती होती.

डॉ. सय्यद दरख्शां अंद्राबी या भारतीय जनता पक्षाच्या (भाजप) राष्ट्रीय कार्यकारिणीच्या सदस्या आहेत. तसेच त्या जम्मू-काश्मीर भाजपच्या कोअर कमिटीच्या सदस्याही आहेत. त्यामुळे काश्मीर खोऱ्यातील मुस्लिम बहुल भागातून येणाऱ्या त्या भाजपच्या एकमेव मोठ्या नेत्या ठरतात. त्यांनी भाजपच्या प्रदेश प्रवक्त्या, प्रदेश सचिव आणि प्रदेश उपाध्यक्ष म्हणूनही काम पाहिले आहे.

भाजपमध्ये प्रवेश करण्यापूर्वी त्या जम्मू-काश्मीरमध्ये 'सोशलिस्ट डेमोक्रॅटिक पार्टी' या 'राष्ट्रीय राजकीय शक्ती'चे नेतृत्व करत होत्या. या पक्षाच्या माध्यमातून त्यांनी अनेक वर्षे काश्मिरी राजकारण्यांच्या फुटीरतावादी विचारधारेला कडाडून विरोध केला.

आपल्या सामाजिक आणि राजकीय प्रवासाव्यतिरिक्त डॉ. दरख्शां अंद्राबी यांची आणखी एक मोठी ओळख आहे. त्या एक अत्यंत उत्तम कवयित्री, लेखिका, समीक्षक आणि संशोधक आहेत. त्या काश्मिरी आणि उर्दू भाषेत कविता, लघुकथा, तसेच समीक्षा आणि संशोधनावर आधारित साहित्य विपुल प्रमाणात लिहितात.

एक लेखिका म्हणून त्यांनी या दोन्ही भाषांच्या साहित्यात मोलाची भर घातली आहे. अनेक कला समीक्षकांनी त्यांचा 'एक वेगळ्या धाटणीची लेखिका' असा गौरव केला आहे. भारतातील अनेक नामांकित जर्नल्स आणि मासिकांमधून त्यांचे रकाने (Columns) प्रसिद्ध होतात. एक उत्तम साहित्यिक भाष्यकार आणि संवादक म्हणून त्यांनी स्वतःचा वेगळा ठसा उमटवला आहे.

डॉ. दरख्शां अंद्राबी यांनी काश्मीर विद्यापीठातून उर्दूमध्ये एम. ए. (M. A.) आणि बी. एड. (B. Ed.) केले आहे. त्यानंतर त्यांनी अमृतसरच्या गुरु नानक देव विद्यापीठातून उर्दूमध्ये पीएच. डी. (Ph. D.) ही सर्वोच्च पदवी संपादन केली.

अध्यक्षपदाची सूत्रे हाती घेतल्यानंतर डॉ. अंद्राबी यांनी जम्मू-काश्मीर वक्फ बोर्डाचा संपूर्ण चेहरामोहराच बदलून टाकला. "दशकानुदशके बोर्डावर नियंत्रण ठेवणाऱ्या स्थानिक सत्ताधारी पक्षांनी वक्फ बोर्डाची प्रचंड लूट केली होती. त्यांच्या गैरकारभारामुळे बोर्डाची अवस्था अत्यंत दयनीय झाली होती," असे त्या सांगतात.

हे बोर्ड पूर्वी 'मुस्लिम औकाफ ट्रस्ट' म्हणून ओळखले जायचे. ही एक स्वतंत्र संस्था होती आणि ती राज्यातील मशिदी तसेच दर्ग्यांची देखभाल करत असे. २००३ मध्ये तत्कालीन मुख्यमंत्र्यांनी त्यांच्या पहिल्या कार्यकाळात या ट्रस्टचे रूपांतर 'जम्मू-काश्मीर वक्फ बोर्ड'मध्ये केले.

"मी अध्यक्ष झाल्यानंतर एका वर्षाच्या आत या संस्थेला स्वयंपूर्ण बनवले. बोर्डाच्या अंतर्गत येणारे दर्गे आणि इतर मालमत्तांचा विकास करण्यास सुरुवात केली. घराणेशाही मानणाऱ्या लोकांकडून मला मोठ्या प्रमाणावर धमक्या आल्या आणि कडवा विरोधही झाला. तरीही मी माझे सुधारणांचे काम न डगमगता सुरूच ठेवले," असे अंद्राबी अभिमानाने सांगतात.

"आता वक्फच्या सर्व मालमत्तांचे संगणकीकरण (Digitalization) झाले आहे. निधी आणि खर्चाच्या सर्व नोंदी अत्यंत व्यवस्थित ठेवल्या जात आहेत. मी कर्मचाऱ्यांच्या पगारात वाढ केली, नवीन विभाग सुरू केले आणि नव्या मालमत्ताही निर्माण केल्या. माझ्या या कामाचे संसदेत अल्पसंख्याक व्यवहार मंत्र्यांनीही मोठे कौतुक केले. त्यांनी जम्मू-काश्मीर वक्फ बोर्डाच्या कामकाजाला संपूर्ण देशासाठी एक 'रोल मॉडेल' म्हटले आहे. सध्या विकासाची कामे अत्यंत वेगाने सुरू आहेत," असेही त्यांनी स्पष्ट केले.

सध्याच्या जबाबदारीपूर्वी, अंद्राबी यांनी अनेक ऐतिहासिक महत्त्वाचे कार्यक्रम आयोजित केले आहेत. काश्मीरशी संबंधित विविध समस्यांवर आणि शांततेच्या विषयांवर त्यांनी अनेक परिसंवाद तसेच रॅली काढल्या आहेत.

त्यांनी 'व्होट फॉर इंडिया' आणि 'रेफरेंडम फॉर पीस' यांसारख्या ऐतिहासिक मोहिमा राबवल्या. या मोहिमांमुळे जम्मू-काश्मीरमधील मोठ्या वर्गाची मानसिकता बदलण्यास मोठी मदत झाली आहे. काश्मीरमधील राजकीय विचारांवर याचा अत्यंत सकारात्मक आणि मोठा परिणाम झाला आहे. काश्मीरच्या प्रश्नावर फुटीरतावाद्यांचा बुरखा फाडण्यात आणि त्यांचा खोटा प्रचार उघडकीस आणण्यात या मोहिमा खूप यशस्वी ठरल्या आहेत.

काश्मीरमध्ये दहशतवाद शिगेला पोहोचला होता, तेव्हा अनेक स्थानिक राजकारणी दबक्या आवाजात फुटीरतावाद्यांची भाषा बोलत असत. पण त्या कठीण काळातही अंद्राबी या अत्यंत ठामपणे 'भारताचा आवाज' (Voice of India) बनून राहिल्या. स्थानिक राज्यकर्त्यांकडून फुटीरतावाद्यांचे जे लांगूलचालन केले जायचे, त्याविरुद्ध त्यांनी नेहमीच रोखठोक भूमिका घेतली.

अशांत काश्मीरमध्ये शांतता प्रस्थापित करणे, दहशतवादामुळे भरडल्या गेलेल्या आणि नैसर्गिक आपत्तीत सापडलेल्या लोकांना आर्थिक मदत करणे, यासाठी त्या नेहमीच पुढाकार घेतात. समाजकल्याण, आरोग्य, शिक्षण आणि रोजगार यांसारख्या क्षेत्रांत त्यांचे समाजकार्य सातत्याने सुरू असते.

गेल्या एका दशकापासून त्यांनी भ्रष्टाचाराविरुद्ध मोठी मोहीम उघडली आहे. त्यांच्या या लढ्याला राज्यभरातील आणि देशातील अनेक संस्थांनी भक्कम पाठिंबा दिला आहे. दहशतवादाच्या झळा सोसणाऱ्या काश्मीर खोऱ्यातील महिलांचे मोठे नुकसान झाले आहे. या महिलांसाठी त्यांनी अनेक कल्याणकारी आणि सक्षमीकरणाचे कार्यक्रम सुरू केले आहेत.

याआधीही दरख्शां अंद्राबी यांनी अनेक महत्त्वाच्या सरकारी पदांवर काम केले आहे. त्यांनी भारत सरकारच्या अल्पसंख्याक कार्य मंत्रालयाच्या अंतर्गत असलेल्या 'वक्फ विकास समिती'च्या अध्यक्षा म्हणून सलग तीन वर्षे काम पाहिले आहे.

तसेच, अल्पसंख्याक कार्य मंत्रालयाच्या 'केंद्रीय वक्फ परिषदे'च्या सदस्या म्हणून त्यांनी सहा वर्षे काम केले आहे. त्यांनी अल्पसंख्याक कार्य मंत्रालयाच्या 'शिक्षण आणि महिला कल्याण समिती'च्या अध्यक्षा म्हणून एक वर्ष आणि सदस्या म्हणून सहा वर्षे जबाबदारी सांभाळली आहे. याशिवाय 'मौलाना आझाद नॅशनल सोसायटी फॉर एज्युकेशन'च्या सदस्या म्हणून त्यांनी तीन वर्षे काम पाहिले आहे.

जम्मू-काश्मीर सरकारच्या 'राज्य समाजकल्याण सल्लागार मंडळा'च्या सदस्या आणि 'केंद्रीय वक्फ परिषदे'च्या सदस्या म्हणून त्यांनी सहा वर्षे काम केले आहे.

साहित्यातील अतुलनीय योगदान

दरख्शां अंद्राबी यांचे काश्मिरी, उर्दू, हिंदी आणि इंग्रजी या चारही भाषांवर उत्तम प्रभुत्व आहे. त्यांना या भाषा अत्यंत अस्खलितपणे बोलता, वाचता आणि लिहिता येतात. त्या कविता, लघुकथा, समीक्षा, संशोधन, अनुवाद आणि वृत्तपत्रांमध्ये लेखमाला लिहितात.

त्यांचे उर्दू आणि काश्मिरी कवितांचे पाच संग्रह प्रकाशित झाले आहेत. यात 'दिल ही काफिर हो गया' (उर्दू) आणि 'एहसासन हिंदे शीशे खाने' (काश्मिरी) यांचा समावेश आहे. याशिवाय समीक्षा आणि अनुवादावर आधारित त्यांची पाच पुस्तके प्रकाशित झाली आहेत.

इंग्रजी, उर्दू आणि काश्मिरी भाषेत त्यांचे जवळपास दोन डझन शोधनिबंध (Papers) प्रसिद्ध झाले आहेत. भारतातील अनेक जर्नल्स आणि मासिकांमध्ये त्यांचे संशोधनपर लेख, निबंध, परीक्षणे (Reviews), मुलाखती आणि समीक्षात्मक लेख प्रकाशित झाले आहेत.

त्यांनी जम्मू-काश्मीर कला, संस्कृती आणि भाषा अकादमीच्या 'शीराझा' या द्वैमासिक उर्दू नियतकालिकाच्या संपादिका म्हणूनही काम पाहिले आहे. साहित्यिक पत्रकारितेत नवे आणि वस्तुनिष्ठ प्रवाह निर्माण करण्यात त्यांचे मोठे योगदान आहे.

श्रीनगरमधून प्रकाशित होणाऱ्या 'द थर्ड आय' या दैनिकाच्या मानद कार्यकारी संपादिका म्हणूनही त्यांनी काम केले आहे. सामाजिक, राजकीय आणि सध्याच्या आर्थिक विषयांवर त्यांचे लेख विविध स्थानिक आणि राष्ट्रीय नियतकालिके, टॅब्लॉइड्स आणि मासिकांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर प्रसिद्ध झाले आहेत.

त्यांच्या या विपुल साहित्यसेवेची दखल घेऊन त्यांना अनेक प्रतिष्ठेच्या पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे. साहित्यातील योगदानासाठी २०१८ मध्ये त्यांना 'राज्य पुरस्कार' देण्यात आला. तर २०१६ मध्ये जम्मू-काश्मीर कला, संस्कृती आणि भाषा अकादमीने त्यांना 'राज्य अनुवाद पुरस्कार' देऊन त्यांचा गौरव केला.