इम्तियाज अहमद

आसामने जलतरण क्षेत्रात नेहमीच आपला मोठा दबदबा निर्माण केला आहे. एल्विस अली हजारिका आणि मिठू बरुआ यांच्या काळापासून राज्याला हा मोठा वारसा लाभला आहे. आसामने देशाला अनेक आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे जलतरणपटू दिले असून त्यांनी देशाचे नाव खूप उंचावले आहे.

पण २१ व्या शतकाच्या पहिल्या दशकात एक अत्यंत दुर्दैवी प्रसंग घडला. एक तरुण खेळाडू शर्यतीसाठी ब्लॉकवर उभी होती. पण तिला राष्ट्रीय स्पर्धेत भाग घेण्यास चक्क अपात्र ठरवण्यात आले. आसाममध्ये त्याकाळी जलतरणाच्या दोन समांतर संघटना होत्या.

आयोजक आणि राजकीय नेत्यांमधील सत्तेच्या साठमारीमुळे हा मोठा गोंधळ उडाला होता. या तरुण खेळाडूसोबत हा प्रकार एकदा नाही, तर अनेकदा घडला. ती खरोखरच आतून पूर्णपणे खचून गेली होती. ही प्रतिभावान खेळाडू दुसरी तिसरी कुणी नसून गुवाहाटीची फरिहा जमान होती.

पुढे जाऊन ती भारताची 'बॅकस्ट्रोक क्वीन' बनली. आजतागायत तिच्या नावावर तब्बल ७ आंतरराष्ट्रीय विक्रम जमा आहेत. फरिहाचा जन्मच जणू पोहण्यासाठी झाला होता. वयाच्या अवघ्या एक-दोन वर्षांपासूनच तिला पाण्याची प्रचंड आवड होती.

वयाच्या तिसऱ्या वर्षी तिने इथल्या ऐतिहासिक दिघलीपुखुरी तलावात पहिल्यांदा सूर मारला. याच तलावाने हजारिका आणि बरुआ यांच्यासारखे दिग्गज खेळाडू घडवले आहेत. त्यानंतर ती आरजी बरुआ क्रीडा संकुलातील बीपी चालिहा जलतरण तलावात सरावासाठी जाऊ लागली.

नवशिक्यांच्या तलावातील तिची अचूक हालचाल पाहून प्रशिक्षकही थक्क झाले. त्यांनी तिला तात्काळ 'स्पोर्ट्स ऑथॉरिटी ऑफ इंडिया'चे प्रशिक्षक रबिंद्र मोडक यांच्या प्रगत प्रशिक्षणाखाली पाठवले. त्यानंतर फरिहा जमानने कधीच मागे वळून पाहिले नाही. वयाच्या अवघ्या ६ व्या वर्षी तिने शालेय क्रीडा स्पर्धांमधून राष्ट्रीय स्तरावर पदार्पण केले.

पण या प्रतिभावान खेळाडूचा प्रवास वाटतो तितका सोपा नव्हता. "मी इतर खेळाडूंपेक्षा चांगली कामगिरी करू लागले. त्यानंतर काही विचित्र लोकांनी मला त्रास द्यायला सुरुवात केली. ते लोक मला मारून टाकतील, अशी भीती माझ्या आईला वाटायची," असे फरिहाने सांगितले.

"माझ्या यशाबद्दल त्यांच्या मनात खूप द्वेष होता. माझ्या प्रगतीमुळे त्यांच्या मुलांचे नुकसान होत आहे, असा त्यांचा समज होता. एका क्षणी मला तलावावर जायचीही खूप भीती वाटायची. पण माझ्या आईने मला त्या लोकांपासून अत्यंत सुरक्षित ठेवले. अखेर आम्हाला आमचा सराव पुण्याला हलवावा लागला," असे फरिहा 'आवाज-द व्हॉईस'शी बोलताना म्हणाली.

फरिहाची आई सलिमा जमान यांनी आपल्या मुलीसाठी खूप मोठा त्याग केला. मुलीला एक उत्तम जलतरणपटू बनवण्यासाठी त्यांनी अतोनात कष्ट घेतले. मुलीच्या करिअरसाठी त्यांनी स्वतःचे बस्तान चक्क बंगळुरूला हलवले.

ऑलिम्पिकपर्यंत पोहोचण्याची क्षमता या तरुण खेळाडूमध्ये होती. पण ब्लॉकवर उभे असताना 'अपात्र' ठरवल्यामुळे ती पूर्णपणे खचून गेली. "मी शर्यतीसाठी ब्लॉकवर उभी होते. आसाममध्ये जलतरणाच्या दोन संघटना आहेत, त्यामुळे मी भाग घेऊ शकत नाही, असे मला सांगण्यात आले," ती म्हणाली.

"असे एकदा नाही, तर दोनदा घडले. या प्रकाराने मला खूप मोठा धक्का बसला. आम्ही खेळाडू एका विशिष्ट ध्येयावर लक्ष केंद्रित करून तयारी करत असतो. अशा कारणांसाठी अपात्र ठरवल्यास मन पूर्णपणे तुटून जाते. माझे हक्काचे पदक एखाद्या अपात्र व्यक्तीला मिळणार आहे, याची मला चांगलीच जाणीव होती," असे तिने स्पष्ट केले.

या संघटनात्मक राजकारणामुळे फरिहाला शेवटी आसाम सोडावे लागले. राष्ट्रकुल क्रीडा स्पर्धेच्या निवड चाचणीसाठी तिने कर्नाटक राज्य जलतरण संघटनेकडे आपली नोंदणी केली. कर्नाटककडून खेळतानाच फरिहाने आंतरराष्ट्रीय मंचावर धडक मारली.

तिथे तिने तब्बल ९ पदके जिंकली. राष्ट्रीय पदार्पणानंतर लगेचच तिने ५० मीटर बॅकस्ट्रोक प्रकारातील १२ वर्षांचा जुना राष्ट्रीय विक्रम मोडीत काढला. हा विक्रम आजही अबाधित आहे. 'आवाज-द व्हॉईस'ला दिलेल्या विशेष मुलाखतीत तिने आपल्या एका खास आठवणीला उजाळा दिला.

आंतरराष्ट्रीय पदके मिळवूनही २००७ ची ३३ वी राष्ट्रीय क्रीडा स्पर्धा तिच्यासाठी सर्वात महत्त्वाची आहे. गुवाहाटी येथे झालेल्या या स्पर्धेत तिने आसामसाठी बॅकस्ट्रोक प्रकारात सुवर्णपदक जिंकले होते.

"डॉ झाकीर हुसेन अ‍ॅक्वॅटिक्स कॉम्प्लेक्समध्ये संपूर्ण आसाममधून लोक आले होते. ते प्रेक्षागृहात बसून माझा प्रचंड उत्साह वाढवत होते. ती आठवण काढली तरी आजही माझ्या अंगावर काटा उभा राहतो. प्रेक्षकांना जे हवे होते, ते मी त्यांना देऊ शकले. या विचारानेच मी खूप भारावून जाते," असे तिने आनंदाने सांगितले.

प्रेक्षकांचा तुझ्यावर काही दबाव होता का? किंवा या दबावामुळे कधी पदके हुकली का? असा प्रश्न तिला विचारण्यात आला. त्यावर फरिहा म्हणाली, "मी मानसिकदृष्ट्या थोडी वेगळ्या स्वभावाची आहे. मी कधीच स्वतःवर दबाव घेत नाही."

"माझे लक्ष नेहमी माझ्या पदकावर असायचे आणि माझ्या तयारीवर माझा पूर्ण विश्वास होता. स्पर्धा म्हणजे मी केलेल्या तयारीची केवळ एक परीक्षा असायची," असे तिने स्पष्ट केले. जलतरणातील कारकीर्द संपल्यानंतर फरिहा दुबईला स्थायिक झाली.

तिथे तिने एका उत्तम प्रशिक्षकाचे अधिकृत प्रशिक्षण घेतले. आपल्या मातृभूमीचे ऋण फेडण्यासाठी ती आता पुन्हा आसाममध्ये परतली आहे. आसाम सरकारने 'स्पोर्ट्स ऑथॉरिटी ऑफ आसाम' अंतर्गत तिची 'स्विमिंग कन्सल्टंट' म्हणून मोठी नियुक्ती केली आहे.

राज्यातील जलतरण आणि खेळाडूंना जागतिक स्तरावर नेण्यासाठी तिला सर्व अत्याधुनिक सुविधा पुरवण्यात आल्या आहेत. "अत्यंत महागड्या 'टच पॅड्स'सह सर्व सुविधा उपलब्ध करून दिल्याबद्दल मी आसाम सरकारची खूप आभारी आहे. या सुविधांच्या मदतीने मी नव्या गुणवान खेळाडूंना घडवण्याचे मोठे काम करत आहे," असे ती म्हणाली.

"माझ्या वेळेपेक्षा आजच्या खेळाडूंना विज्ञानाचा खूप मोठा आधार मिळतो. आसाममध्ये उत्तम जलतरणपटू नैसर्गिकरीत्या घडतात. इथल्या सुविधा पाहता खेळाडूंनी आता फक्त ऑलिम्पिकवर लक्ष केंद्रित करायला हवे," असा मोलाचा सल्ला फरिहाने दिला.

स्वतःची ऑलिम्पिकची संधी हुकल्याबद्दलही तिने आपले मनमोकळे मत मांडले. ती म्हणाली, "मिळालेल्या मर्यादित पाठिंब्यावर मी शक्य ते सर्व काही मिळवले आहे. कोणत्याही सप्लिमेंट्सशिवाय मी हे यश अत्यंत नैसर्गिकरीत्या मिळवले."

"पण आज मी माझ्या कारकीर्दीचा विचार करते, तेव्हा मला एका गोष्टीची खूप उणीव भासते. आजच्या काळात उपलब्ध असलेले मानसिक समुपदेशन मला तेव्हा मिळाले नाही. जर मला असा पाठिंबा मिळाला असता, तर मी नक्कीच ऑलिम्पिकपर्यंत धडक मारली असती."

आपल्या भविष्यातील योजनांबद्दल बोलताना फरिहाने एक मोठी माहिती दिली. "लहानपणी मला ज्या गोष्टीची सर्वात जास्त उणीव भासली, ती मी लवकरच सुरू करणार आहे. तो म्हणजे एक 'स्प्लॅश पूल'. येत्या काही महिन्यांतच तो तयार होईल."

"वयाच्या दुसऱ्या वर्षांपासून पोहण्यास सुरुवात करणाऱ्या मुलांसाठी आणि पाण्याची भीती वाटणाऱ्यांसाठी तो अत्यंत उपयुक्त ठरेल. ऑलिम्पिक खेळाडू घडवणे, हेच माझे आता एकमेव मोठे ध्येय आहे," असे ती अत्यंत ठामपणे म्हणाली.

जलतरण क्षेत्रात आसामने नेहमीच मोठा दबदबा निर्माण केला आहे. पण राज्याला आजवर या खेळात एकही ऑलिम्पिक खेळाडू घडवता आलेला नाही. आसामने आतापर्यंत बॅडमिंटन, बॉक्सिंग, तिरंदाजी आणि फुटबॉल यांसारख्या खेळांमध्ये देशाला ऑलिम्पिक खेळाडू दिले आहेत.