रत्ना जी. चोत्राणी
फातिमा हुस्ना कमालीची तंदुरुस्त, सतर्क आणि तीक्ष्ण बुद्धिमत्तेची धनी आहे. तिची ही ऊर्जा आजच्या तरुण पिढीलाही हेवा वाटायला लावेल अशीच आहे. तिच्या ऑफिसच्या लाकडी टेबलवर आजवर मिळालेले अनेक पुरस्कार, सन्मान आणि प्रमाणपत्रांची मोठी रास दिसते. हे सर्व तिने स्वतःच्या कष्टाने मिळवले आहे.
"मी तुम्हाला अनेक रंजक गोष्टी सांगू शकते," डोळ्यात एक वेगळीच चमक आणत ती बोलते. 'डेक्कन आर्काइव्हज'सोबत टूर लीडर म्हणून आणि नंतर 'ताज फलकनुमा पॅलेस'मध्ये इन-हाउस इतिहासकार म्हणून काम करताना तिने आजवर अनेक हाय-प्रोफाइल पाहुण्यांना ऐतिहासिक वारशाची सफर घडवली आहे.
कॉलेजच्या पहिल्या वर्षात असताना फातिमाच्या वडिलांची इच्छा होती की त्यांच्या मुलीने विज्ञान शाखेत करिअर करावे. मात्र फातिमाला इतिहासकार बनायचे होते. तिच्या आईने तिच्या या आवडीला खतपाणी घातले. आईच्या प्रोत्साहनामुळे फातिमाने तिहेरी पदवी (ट्रिपल ऑनर्स) आणि इतिहास विषयातून पदव्युत्तर (एम.ए.) पदवी अत्यंत उत्कृष्ट गुणांनी उत्तीर्ण केली. फातिमाची खरी ताकद असणारी तिची आई तिच्या २१ व्या वाढदिवसाच्या काही दिवस आधीच हे जग सोडून गेली.
एक मुस्लिम कुटुंब असूनही समाजात काय बोलले जाईल, याची पर्वा न करता तिच्या वडिलांनी तिच्या आवडीला नेहमीच पाठिंबा दिला. पण नियतीच्या मनात काही वेगळेच होते. कोरोनाच्या काळात तिने वडिलांनाही गमावले. अशा अत्यंत कठीण प्रसंगात तिच्या मावशीने संपूर्ण परिस्थिती सांभाळली. दुःखातून बाहेर पडण्यासाठी तिने फातिमाला आयुष्यात काहीतरी वेगळे आणि मन रमेल असे करण्याचा सल्ला दिला.
त्यानंतर तिला 'डेक्कन आर्काइव्हज'कडून कामाची एक उत्तम संधी मिळाली. त्यानंतर लगेचच 'ताज फलकनुमा पॅलेस'कडूनही तिला विचारणा झाली. सुरुवातीला कामाचे स्वरूप, आजूबाजूला असणारे लोक आणि चालण्याचे लांब तास यामुळे ती थोडी साशंक होती. पण तिच्या मावशीला फातिमाचे इतिहासावरील प्रेम पूर्णपणे ठाऊक होते. तिनेच फातिमाला या क्षेत्रात स्वतःची एक वेगळी ओळख निर्माण करण्यासाठी प्रोत्साहन दिले. मावशीने केवळ फातिमाची समजूत काढली नाही, तर कुटुंबातील इतर सदस्यांनाही या अनोख्या प्रवासासाठी तयार केले.
एकेकाळी फातिमाच्या या वेगळ्या व्यवसायावर शंका घेणारे लोक आज ती हे सर्व कसे करते, याचे कौतुक करताना दिसतात. भारतातील सुशिक्षित महिलांसाठी डॉक्टर, शिक्षिका किंवा तिच्या वडिलांच्या आवडीनुसार शास्त्रज्ञ बनणे हेच समाजात मानाचे करिअर मानले जायचे. ट्रॅव्हल गाईड किंवा टूर लीडर बनणे हा पर्याय केवळ पुरुषांसाठीच राखीव समजला जायचा. परंतु, एका प्रात्यक्षिक टूरने तिच्यातील सुप्त गुणांना जागृत केले. ती या क्षेत्रातील एकमेव महिला टूर लीडर आणि हेरिटेज वॉकर बनली. आपल्या लाडक्या शहराबद्दल पर्यटकांना माहिती देण्यातच फातिमाला तिचे खरे सुख गवसले.
आज २०२६ मध्ये, ताज फलकनुमा पॅलेस हॉटेलमध्ये फातिमा हुस्ना तुमचे अत्यंत आदराने स्वागत करते. आलिशान राजवाड्याच्या खोल्या आणि १०१ आसनांची क्षमता असलेला भव्य डायनिंग हॉल तिथे पाहायला मिळतो. येथील ऐतिहासिक रोझवूड टेबलचे एक वेगळेच वैशिष्ट्य आहे. या टेबलाच्या एका टोकाकडून दुसऱ्या टोकापर्यंत अगदी हळू आवाजात बोललेले देखील स्पष्ट ऐकू येते. आपली हेरिटेज टूर सुरू करण्यापूर्वी ती पाहुण्यांना काही खाऊचे पदार्थ देऊन आदरातिथ्य करते.
काही वर्षांपूर्वी सुरू झालेल्या या जीवन बदलून टाकणाऱ्या प्रवासात फातिमाने आता ३ ते १२ तासांचे डे-टूर लीलया सांभाळायला शिकले आहे. एका वेळी ती २० ते ३० लोकांच्या गटाला सहज हाताळते. तिची कामावरील अथांग निष्ठा, उपजत टॅलेंट, संभाषणातील सहजता आणि सतत पुढे जाण्याची जिद्द यामुळे पर्यटकांकडून तिच्यावर कौतुकाचा वर्षाव होतो.
फातिमाच्या या प्रवासाने तिच्या मैत्रिणींना आणि इतर तरुणींनाही डे-टूर गाईड बनण्याची मोठी प्रेरणा दिली आहे. कधीकधी काम संपवून घरी परतण्यास उशीर होतो, पण तरीही फातिमा आपल्या या क्षेत्राशी पूर्णपणे एकनिष्ठ आहे. "माझ्या प्रवासातील खरी प्रेरणा म्हणजे आजवर मला भेटलेले लोक आहेत. आतापर्यंत मी साधारण काही हजार लोकांना भेटले आहे," असे ती सांगते. पर्यटकांनी तिच्या कामाचे केलेले कौतुक तिच्या आत्मविश्वासाला खतपाणी घालते. आता आपल्याला एक उत्तम टूर गाईड म्हणून काम करता येते, असा ठाम विश्वास तिला वाटतो.
फातिमा वेगवेगळ्या प्रकारच्या टूर्स हाताळते. यामध्ये ताज फलकनुमा, कुतुबशाही मक्केची थडगी, बादशाही आशूरखाना ते शालीबंडा अशा हेरिटेज वॉकचा समावेश आहे. नामपल्ली ते चारमिनार दरम्यानच्या 'फूड ट्रेल्स'मध्ये ती पर्यटकांना पारंपरिक निहारी, पाया, लुकमी आणि हैदराबादी चहा यांसारख्या स्थानिक खाद्यसंस्कृतीची सविस्तर माहिती देते. या वसंत ऋतूत ती मुसी नदीच्या दक्षिण किनाऱ्यावर असलेल्या प्रसिद्ध साळारजंग या राष्ट्रीय कला संग्रहालयातही हेरिटेज वॉकचे आयोजन करणार आहे. आपल्या उत्तम संभाषण कौशल्याच्या जोरावर तिने 'अर्बन अॅडव्हेंचर' या क्षेत्रात स्वतःची मोठी प्रगती साधली आहे.
"एक टूर लीडर असणे म्हणजे सतत शिकण्याची प्रक्रिया आहे. वेगवेगळ्या देशांतील आणि राज्यांतील लोकांना भेटणे, त्यांची संस्कृती, धर्म समजून घेणे आणि आपल्या देशाबद्दलचे त्यांचे दृष्टिकोन जाणून घेणे यातून खूप मोठी शिकवण मिळते," असे ती सांगते. ती प्रत्येक कामात परिपूर्णतेवर भर देते आणि कोणालाही आपल्या कामावर बोट ठेवण्याची संधी देत नाही.
कामाच्या बाबतीत कमालीची उत्साही, अभ्यासू आणि शिस्तप्रिय असणारी फातिमा तिच्या ऐतिहासिक गोष्टी सांगताना त्यामध्ये रंजक किस्से आणि दाखले समाविष्ट करते. डोळ्यांत एक वेगळीच चमक आणत ती तिच्या आजी-आजोबांच्या आठवणींना उजाळा देते. तिचे आजोबा (पायदळ आणि माहेरचे दोन्ही) निजामाच्या लष्करात सेवेत होते. तिचे आई-वडील लहानपणापासूनचे मित्र होते आणि पुढे या मैत्रीचे रूपांतर प्रेमात आणि लग्नात झाले, हा किस्सा ती आवर्जून सांगते.
पर्यटकांना इतिहास सांगताना ती काही रंजक गोष्टीही उघड करते. जसे की, निजामाने १८४ कॅरेटचा प्रसिद्ध 'जेकब डायमंड' चक्क पेपरवेट म्हणून वापरला होता किंवा महबूब पाशा यांच्याकडील जगातील सर्वात मोठे वॉक-इन-वॉर्डरोब (कपड्यांचे कपाट) यांबद्दल ती माहिती देते. उस्मानिया स्थापत्यकलेपासून ते लाड बाजारच्या भव्य दृश्यापर्यंत ती अतिशय सहजतेने पर्यटकांना माहिती पुरवते. निम्रा येथील प्रसिद्ध बन मस्का, मतवाले यांची मलाई लस्सी आणि प्रसिद्ध हैदराबादी 'पत्थर का गोश्त' या सर्व चवींची सफर ती पर्यटकांना घडवून आणते.
सध्या तरी फातिमा हुस्नाला हैदराबाद सोडण्याची अजिबात घाई नाही. एक दिवस ती संपूर्ण जगाची सफर नक्कीच करेल, पण सध्या संपूर्ण जग तिच्या भेटीसाठी हैदराबादमध्ये येत असल्याचा आनंद तिच्या चेहऱ्यावर स्पष्ट दिसतो.
.jpg "पश्चिम आशियातील शांतता कराराचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी केले स्वागत")
.jpg "संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषदेच्या सुधारणेबाबत भारताची आक्रमक भूमिका मांडताना हरिश पर्वथनेनी")
.jpg "'मैं वापस आऊंगा' चित्रपटातील संगीतावर ए. आर. रहमान आणि इम्तियाज अलीची प्रतिक्रिया")
.jpg "इंडोनेशियातील सुलावेसी बेटावर भूकंप झाल्याने पालु शहरात नागरिकांची धावपळ")
.jpeg)
_(4).jpg "असरा अंजुम")
.jpg "झीनत पनाह")
.jpg "औद्योगिक क्षेत्रात क्रांती घडवणाऱ्या तेलंगणाच्या यशस्वी मुस्लिम महिला उद्योजिका")
