मालिक असघर हाश्मी
जुनी दिल्लीच्या अरुंद गल्ल्यांमध्ये एक वेगळाच सुवास दरवळत असतो. हवेत कबाबांचा खमंग वास आणि उर्दू शब्दांची गोड सुरावट तरंगत असते. याच गल्ल्यांच्या दरम्यान, जामा मशिदीच्या पायऱ्यांवर कधीकाळी कथाकथनाचे फड रंगायचे. काळ बदलला आणि ते फड शांत झाले. परंतु आज त्या शांततेला आपल्या आवाजाने मोडीत काढणारे नाव म्हणजेच फौझिया दास्तानगो! त्या केवळ भारताच्या पहिल्या महिला दास्तानगो नाहीत, तर शतकानुशतके पुरुषांची मक्तेदारी मानल्या गेलेल्या एका प्राचीन कलेचा त्या मुख्य कणा बनल्या आहेत.
फौझिया यांचा जन्म जुनी दिल्लीच्या पहाडी भोजला भागात झाला. हा केवळ एक योगायोग नव्हता. हा तोच परिसर आहे जिथे दास्तानगोई परंपरेचे शेवटचे महान गुरु मीर बकर अली राहत होते. फौझिया जेव्हा आपल्या मोठ्या डोळ्यांनी जुनी दिल्लीचे ऊन न्याहाळतात, तेव्हा त्यांना वाटते की या कलेशी त्यांचे नाते देवानेच ठरवले होते. त्यांची मुळे याच मातीत रुजलेली आहेत, जिथे ही कला कधीकाळी लोप पावली होती. कदाचित याच कारणामुळे ही कला पुनरुज्जीवित करण्याची मोठी जबाबदारी त्यांच्यावर आली असावी.
त्यांचे बालपण गोष्टींच्या सावलीतच गेले. त्यांचे वडील मोटरसायकल मेकॅनिक होते. ते घरी आणलेली सर्व पुस्तके लहानगी फौझिया अगदी आवडीने फस्त करायची. त्यांची आई जेव्हा उर्दूमधील अभिजात साहित्यातील गोष्टी सांगायची, तेव्हा त्या तासनतास मंत्रमुग्ध होऊन ऐकायच्या. रविवारी आईसोबत पुस्तक बाजारात जाऊन नंदन, चंपक आणि खिलौना सारखी मासिके खरेदी करणे हा त्यांचा आवडता छंद होता. शाळेत त्या या गोष्टी आपल्या मैत्रिणींना रंगवून सांगायच्या. मैत्रिणी नेहमी म्हणायच्या की फौझिया जेव्हा गोष्ट सांगते, तेव्हा ती डोळ्यांसमोर जिवंत होते.
फौझिया यांचा हा प्रवास सरळ सोपा नव्हता. त्यांनी सुरुवातीला शिक्षण क्षेत्रात आपली कारकीर्द घडवली आणि त्या एससीईआरटी (SCERT) मध्ये व्याख्यात्या म्हणून कार्यरत होत्या. परंतु कलेबद्दलचे त्यांचे प्रेम कधीच कमी झाले नाही. वर्ष २००६ मधील एका घटनेने त्यांच्या आयुष्याला कलाटणी दिली. त्यांनी दयाल सिंग कॉलेजमध्ये एका दास्तानगोईच्या कार्यक्रमाला हजेरी लावली. तिथे डॅनिश हुसेन आणि महमूद फारुकी सादरीकरण करत होते. त्या एका संध्याकाळाने त्यांच्यातील कलाकाराला जागे केले. आपल्याला नेमके हेच काम करायचे आहे, याची जाणीव त्यांना झाली.
त्यांनी आपली सुरक्षित सरकारी नोकरी सोडली. हा एक अत्यंत धाडसी निर्णय होता. पण त्यांची जिद्द नोकरीपेक्षा मोठी होती. त्यांनी डॅनिश आणि महमूद यांना आपले गुरू मानले आणि या कलेचे बारकावे शिकण्यास सुरुवात केली. दास्तानगोई म्हणजे केवळ कथा सांगणे नव्हे. तो शब्द, आवाज, देहबोली आणि भावनांचा एक गुंतागुंतीचा मिलाफ आहे. कलाकाराला तासनतास एकाच ठिकाणी बसून केवळ आवाज आणि हातांच्या हालचालींमधून संपूर्ण विश्वाची निर्मिती करावी लागते.
एका महिलेसाठी या क्षेत्रात पाऊल टाकणे सोपे नव्हते. दास्तानगोई हा १६ व्या शतकातील कलाप्रकार आहे, जो मुघल राजदरबारात बहरला आणि त्यावर नेहमीच पुरुषांचे वर्चस्व राहिले. समाजाच्या नजरेत एका महिलेने रंगमंचावर बसणे, मोठ्या आवाजात बोलणे आणि हावभावांतून भावना व्यक्त करणे अत्यंत अजब मानले जायचे. सुरुवातीला फौझिया यांना टीकेचा सामना करावा लागला. लोक त्यांच्या कार्यक्रमांना यायचे नाहीत आणि अनेकांनी त्यांना खचवण्याचा प्रयत्न केला.
परंतु फौझिया यांनी हार मानली नाही. स्त्रिया उपजतच उत्तम कथाकथन करणाऱ्या असतात, असे त्या सांगतात. शतकानुशतके आजी अंगणात बसून मुलांना गोष्टी सांगत आली आहे. त्यांनी फक्त त्या घरगुती कौशल्याला रंगमंचावर आणले. त्यांनी पुरुषांच्या या बालेकिल्ल्यात स्वतःचे हक्काचे स्थान निर्माण केले आणि कलेला कोणतेही लिंग नसते हे सिद्ध करून दाखवले. त्या एका शोच्या तयारीसाठी कित्येक महिने काम करतात. त्यांच्या गोष्टी केवळ राजे-राण्यांपुरत्या मर्यादित नसतात. त्यामध्ये सामान्य लोक, त्यांचे छोटे आनंद आणि त्यांच्या संघर्षाचा समावेश असतो.
जुनी दिल्लीचा आत्मा फौझिया यांच्या कलेत जिवंत आहे. त्या जेव्हा बोलतात, तेव्हा त्यामध्ये 'कारखान्यांची भाषा' जाणवते. ही तीच भाषा आहे, जी कधीकाळी शहाजहानाबादमधील कारागीर, कसाई आणि सामान्य लोक बोलायचे. या भाषेला एक वेगळीच लय आणि स्वतःचे संगीत आहे. त्या जेव्हा 'घुम्मी कबाब' सारख्या गोष्टी सांगतात, तेव्हा ऐकणाऱ्याला गल्ल्यांमधील गजबजाट आणि कबाबच्या दुकानावरील गप्पांचा जिवंत अनुभव येतो.
त्यांच्यासाठी जुनी दिल्ली हे केवळ एक ठिकाण नाही, तर ती एक जिवंत संस्कृती आहे. आजच्या काळातही त्यांना रोशनपुराच्या अरुंद गल्ल्यांमध्ये आणि जुन्या घरांच्या अंगणात खरी शांतता लाभते. आजचे लोक एकमेकांचे ऐकणे विसरून गेले आहेत, असे त्या मानतात. लोक सोशल मीडिया आणि गॅजेट्समध्ये हरवून गेले आहेत. अशा काळात दास्तानगोई लोकांना पुन्हा एकमेकांशी जोडते. ती मानवी भावनांना जिवंत करते, ज्याच्या माध्यमातून आपण इतरांचे दुःख आणि आनंद अनुभवू शकतो.
आज फौझिया दास्तानगो हे एक अतिशय प्रसिद्ध नाव बनले आहे. त्यांनी भारत आणि परदेशात ४०० हून अधिक कार्यक्रमांचे सादरीकरण केले आहे. त्यांनी केवळ जुनी महाकाव्येच सांगितली नाहीत, तर आधुनिक विषयांवरही काम केले आहे. त्यांनी मानसिक आरोग्य, जातीय सलोखा आणि स्त्रीवाद यांसारखे गंभीर विषय आपल्या दास्तानगोईच्या सादरीकरणात अतिशय सुंदर पद्धतीने विणले आहेत.
त्यांच्या या समर्पणाची दखल सरकारनेही घेतली आहे. वर्ष २०१८ मध्ये महिला आणि बालविकास मंत्रालयाने त्यांना 'भारतातील पहिली महिला दास्तानगो' म्हणून सन्मानित केले. आपापल्या क्षेत्रात ऐतिहासिक कामगिरी करणाऱ्या महिलांच्या निवडक 'फर्स्ट लेडिज' गटामध्ये त्यांचा समावेश करण्यात आला.
त्यांना 'टॅगोर व्हेटरन आर्टिस्ट अवॉर्ड' आणि 'कर्मवीर चक्र' यांसारखे प्रतिष्ठित सन्मानही मिळाले आहेत. परंतु फौझिया यांच्यासाठी प्रेक्षकांच्या डोळ्यांतील चमक आणि त्यांच्या टाळ्या हाच सर्वात मोठा पुरस्कार आहे. आज त्या जामिया मिलिया इस्लामिया आणि अशोका युनिव्हर्सिटीसारख्या संस्थांमध्ये तरुण पिढीला ही कला शिकवत आहेत. हा वारसा कधीही नष्ट होऊ नये, अशी त्यांची प्रामाणिक इच्छा आहे.
फौझिया आजही या वाटेवर एकट्याच चालत आहेत. त्यांनी कधीही लग्न केले नाही आणि आपले संपूर्ण आयुष्य या कलेसाठी समर्पित केले. आजची संस्कृती केवळ स्मारकांना भेटी देण्यापुरती किंवा महागड्या पेंटिंग्सचे कौतुक करण्यापुरती मर्यादित राहिली आहे, असे त्या सांगतात. परंतु खरी संस्कृती लोकांच्या बोलीभाषेत आणि जीवनपद्धतीत जिवंत असते. जर आपण आपली भाषा आणि आपल्या गोष्टी गमावल्या, तर आपण आपली ओळखही गमावून बसू.
त्या अनेकदा जामा मशिदीच्या पायऱ्यांवर जाऊन बसतात, जिथून हा प्रवास कधीकाळी सुरू झाला होता. तिथली गर्दी आणि कोलाहल त्यांना त्रास देत नाही. तिथेही त्यांना नवीन गोष्टी ऐकायला मिळतात. प्रत्येक घरात आणि प्रत्येक अंगणात पुन्हा एकदा गोष्टींचे सूर घुमावेत, अशी त्यांची इच्छा आहे. फौझिया यांची दास्तानगोई हे केवळ एक सादरीकरण नाही, तर ती एका लोप पावत चाललेल्या संस्कृतीला वाचवण्याची एक जिद्दी धडपड आहे.
समाजाच्या बेड्या तोडून स्वतःचा मार्ग निवडू इच्छिणाऱ्या प्रत्येक महिलेसाठी त्यांची ही कथा एक मोठी प्रेरणा आहे. जर तुमच्या आवाजात सच्चाई असेल आणि हृदयात जिद्द असेल, तर जगातील कोणतीही भिंत तुम्हाला तुमची गोष्ट सांगण्यापासून रोखू शकत नाही, हे फौझिया यांनी सिद्ध केले आहे.
आज जेव्हा त्या पांढऱ्या पोशाखात रंगमंचावर बसतात आणि बोलू लागतात, तेव्हा काळ जणू तिथेच थांबतो. लोक मंत्रमुग्ध होऊन ऐकतात, कारण ते केवळ एक गोष्ट ऐकत नसतात, तर ते स्वतःचा इतिहास आणि संस्कृती डोळ्यांसमोर अनुभवत असतात. फौझिया यांचा हा प्रवास अविरत सुरू आहे आणि त्यांची ही कहाणी अजून संपलेली नाही.
.jpg "फौझिया दास्तानगो")
.jpeg)
.jpg "डॉ. फरखंदा खान फिदा")
.jpeg "विविध क्षेत्रात अग्रेसर असलेल्या देशातील १० मुस्लिम महिला")
_(2).jpg "झीनत बेगम")