१. फरखंदा खान फिदा

काही भेटी आयुष्याचा प्रवाह नकळत बदलून टाकतात. फरखंदा खान फिदा यांच्या आयुष्यातील अशीच एक संस्मरणीय भेट १९९७ मध्ये दिल्लीतील एका कला प्रदर्शनात मकबूल फिदा हुसेन यांच्याशी झाली. "मनातून उमटणारेच चित्रित करा," हा त्यांचा साधा पण आयुष्यभर पुरेल असा सल्ला फरखंदा यांच्या संपूर्ण कलाप्रवासाचा आधार बनला.

भारतीय हवाई दलात कार्यरत असलेल्या वडिलांच्या घरात भक्तिपर चित्रकलेच्या वातावरणात त्यांचे बालपण घडले. त्यानंतर सुवर्णपदकासह उच्च शिक्षण आणि ललित कला विषयातील डॉक्टरेट अशी त्यांची शैक्षणिक वाटचालही तितकीच उल्लेखनीय ठरली. मात्र, हजरत निजामुद्दीन दर्ग्याशी जोडलेल्या सूफी परंपरेच्या सहवासाने त्यांच्या कलेला एक नवे आध्यात्मिक परिमाण लाभले. त्यांच्या चित्रांतून शांतता, भक्ती, अंतर्मुखता आणि अध्यात्माचा प्रत्यय येऊ लागला.

आज त्यांच्या कलाकृती देशांच्या सीमा ओलांडून जगभर पोहोचल्या आहेत. भावना आणि श्रद्धेचा सुंदर संगम घडवत त्या आजही हुसेन यांच्या "अंतःकरणातून निर्माण होणाऱ्या कले"च्या संदेशाला आपल्या चित्रांतून जिवंत ठेवत आहेत.

२. फौझिया दस्तानगो

जुन्या दिल्लीच्या त्या अरुंद गल्लीबोळांत, जिथे कधीकाळी कथा प्रत्येक वाड्यात आणि अंगणात घुमत असत, तिथल्या हरवू लागलेल्या दास्तानगोई या मौखिक कथाकथन परंपरेला फौझिया दस्तानगो यांनी नवजीवन दिले.

दास्तानगोईच्या ऐतिहासिक परंपरेसाठी ओळखल्या जाणाऱ्या पहाडी भोजला परिसरात त्यांचा जन्म झाला. लहानपणापासूनच पुस्तके, उर्दू साहित्य आणि गोष्टींच्या वातावरणात त्यांचे बालपण गेले. कथा सांगण्याची आवड पुढे जीवनाचे ध्येय बनेल, याची कल्पना त्यांनाही नव्हती. २००६ मध्ये प्रथमच प्रत्यक्ष दास्तानगोईचा कार्यक्रम पाहिल्यानंतर त्यांच्या आयुष्याला नवे वळण मिळाले.

स्थिर शैक्षणिक कारकीर्द मागे सोडून त्यांनी पुरुषप्रधान समजल्या जाणाऱ्या या कला प्रकारात स्वतःचे स्वतंत्र स्थान निर्माण केले. भावपूर्ण सादरीकरण, प्रभावी अभिव्यक्ती आणि आधुनिक विषयांची सांगड घालत त्यांनी दास्तानगोईला नव्या पिढीपर्यंत पोहोचवले. आज त्या भारतासह विविध देशांत सादरीकरण करत, ऐकण्याची आणि कथा अनुभवण्याची मानवी परंपरा अजूनही तितकीच प्रभावी असल्याची जाणीव करून देतात.

३. जमिला निशात

हैदराबादच्या भूमीतून उगवलेल्या जमिला निशात या केवळ कवयित्री नाहीत, तर परिवर्तनाचा आवाज बनलेल्या सामाजिक कार्यकर्त्याही आहेत. त्यांच्या कवितांत संघर्ष, वेदना आणि आशेचा स्वर एकाच वेळी उमटतो.

'शाहीन विमेन्स रिसोर्स अँड वेल्फेअर असोसिएशन' या संस्थेच्या संस्थापक म्हणून त्यांनी अनेक वर्षे वंचित महिलांसाठी शिक्षण, कायदेशीर मदत आणि रोजगाराभिमुख प्रशिक्षण उपलब्ध करून देण्यासाठी अविरत काम केले आहे.

दख्खनी उर्दूमधील त्यांच्या कविता स्त्रियांच्या आयुष्यातील अन्याय, ओळख आणि अस्तित्वाच्या प्रश्नांना अत्यंत संवेदनशीलतेने शब्द देतात. साहित्य आणि समाजकार्य या दोन्ही माध्यमांतून त्या सामाजिक बंधने मोडून महिलांच्या स्वावलंबनाचा मार्ग अधिक मजबूत करत आहेत. त्यांच्या प्रत्येक कवितेत आणि प्रत्येक उपक्रमात सन्मान, समानता आणि परिवर्तनाची प्रेरणा दडलेली आहे.

४. नवाब जहाँ बेगम

भोपालच्या राजघराण्यात जन्मलेल्या नवाब जहाँ बेगम यांनी परंपरा आणि आधुनिकतेचा सुरेख मिलाफ साधत भारतीय समकालीन चित्रकलेला नवी ओळख दिली आहे. २४ कॅरेट सोन्याचा वापर करून साकारलेल्या त्यांच्या चित्रांनी भारतीय कलेला जागतिक स्तरावर वेगळी प्रतिष्ठा मिळवून दिली.

लहानपणापासूनच चित्रकलेची आवड असलेल्या जहाँ बेगम यांनी आपल्या वैशिष्ट्यपूर्ण पॅलेट-नाइफ तंत्रासह गोंड कलेचे सौंदर्य आणि सोन्याची झळाळी यांचा अप्रतिम संगम घडवला. त्यांच्या कलाकृतींना देश-विदेशात अनेक पुरस्कार आणि गौरव प्राप्त झाले आहेत.

त्यांच्या चित्रांमध्ये केवळ सौंदर्य नसून सांस्कृतिक मूल्यांची समृद्ध मांडणीही दिसते. तिरंग्यापासून ज्ञान, समृद्धी आणि अध्यात्माच्या अमूर्त संकल्पनांपर्यंत विविध विषयांना त्यांनी कलात्मक अभिव्यक्ती दिली आहे. त्यांच्या कुंचल्यातून भारतीय सांस्कृतिक वारसा अधिक तेजस्वीपणे जागतिक पटलावर झळकत आहे.

५. बरान इजलाल

व्यवस्थित चौकटीत मांडल्या जाणाऱ्या अभिव्यक्तीच्या जगात बरान इजलाल हे सहजता, भावना आणि शांत बंडखोरीचे प्रतीक म्हणून उभे राहतात.

रंग आणि कल्पनाशक्तीपासून दूर असलेल्या एका छोट्याशा गावात त्यांचा जन्म झाला. त्यांच्यासाठी कला हा व्यवसाय नव्हता, तर जगण्याचा आधार होती. बालपणी भिंतींवर चित्रे काढण्यापासून सुरू झालेला हा प्रवास पुढे मनाच्या खोल कप्प्यांना स्पर्श करणाऱ्या स्थापत्यकलेपर्यंत पोहोचला.

राख, गंज आणि तुटलेल्या वस्तूंसारख्या अपारंपरिक साहित्याचा वापर करून ते मानवी भावना, स्मृती आणि वास्तव यांचा शोध घेतात. 'एकोज ऑफ सायलन्स'सारख्या मालिकांमधून ते शांततेलाही संवादाचे रूप देतात आणि कला ही केवळ सजावट नसून सत्याचा शोध असल्याची जाणीव करून देतात.

६. राफा यास्मिन

पश्चिम बंगालमधील मालदा येथील संगीत परंपरेतून घडलेली राफा यास्मिन ही अल्पवयातच राष्ट्रीय स्तरावर आपला ठसा उमटवणारी गुणी गायिका आहे.

लहानपणापासून शास्त्रीय आणि आधुनिक संगीताचे प्रशिक्षण घेतलेल्या राफाने 'सा रे गा मा पा लिटिल चॅम्प्स'सारख्या लोकप्रिय कार्यक्रमांतून आपल्या आवाजाची जादू संपूर्ण देशाला अनुभवायला लावली.

संगीताबरोबरच त्यांनी 'सायबर सेफ्टी अॅम्बेसेडर' म्हणूनही जबाबदारी स्वीकारली आहे. डिजिटल युगात सुरक्षिततेबाबत जनजागृती करण्यासाठी त्या आपल्या लोकप्रियतेचा सकारात्मक वापर करत आहेत. त्यांचा प्रवास कलात्मक प्रतिभा आणि सामाजिक जबाबदारी यांचा सुंदर मिलाफ आहे.

७. राणी खानम

परंपरेच्या चौकटी आणि सामाजिक बंधने मोडून राणी खानम यांनी कथक नृत्याला सामाजिक आणि आध्यात्मिक अभिव्यक्तीचे प्रभावी माध्यम बनवले आहे.

बिहारमध्ये जन्मलेल्या राणी खानम यांनी पंडित बिरजू महाराज यांच्यासह अनेक दिग्गज गुरूंकडून कथकचे शिक्षण घेतले. अनेक अडथळ्यांवर मात करत त्यांनी स्वतःची स्वतंत्र ओळख निर्माण केली.

'आमद परफॉर्मिंग आर्ट्स सेंटर'च्या माध्यमातून त्यांनी कथकचा वापर स्त्री-पुरुष समानता, सर्वसमावेशकता आणि अध्यात्म यांसारख्या विषयांवर संवाद साधण्यासाठी केला आहे. सूफी विचारसरणीचा प्रभाव असलेल्या त्यांच्या नृत्यरचना साधना, शिस्त आणि सामाजिक भान यांचा अनोखा संगम घडवतात.

८. रुतबा शौकत

श्रीनगरची रुतबा शौकत ही क्रीडा आणि कलेच्या क्षेत्रात उल्लेखनीय कामगिरी करणारी तरुण प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्व आहे.

राष्ट्रीय स्तरावरील मार्शल आर्ट्स स्पर्धांमध्ये अनेक पदके जिंकल्यानंतर कोरोना काळात त्यांनी ओरिगामीकडे वळण्याचा निर्णय घेतला. दोन अपयशी प्रयत्नांनंतरही त्यांनी हार मानली नाही.

अखेर एका तासात २५० कागदी होड्या तयार करून त्यांनी गिनीज वर्ल्ड रेकॉर्ड आपल्या नावावर केला. त्यांच्या प्रवासातून चिकाटी, सातत्य आणि सर्जनशीलतेच्या बळावर कोणतेही स्वप्न साकार करता येते, हा प्रेरणादायी संदेश मिळतो.

९. सफिया बानू

कोलकात्याच्या पहिल्या मुस्लिम महिला विवाह निबंधक म्हणून सफिया बानू यांनी शांतपणे पण प्रभावीपणे अनेक सामाजिक समजुतींना छेद दिला.

बंगाली साहित्याची पदवीधर आणि गृहिणी असलेल्या सफिया यांनी केवळ आपल्या गुणवत्तेच्या बळावर पुरुषप्रधान प्रशासकीय क्षेत्रात स्वतःचे स्थान निर्माण केले. त्यांची नियुक्ती ही केवळ वैयक्तिक यश नव्हती, तर महिलांबाबतच्या रूढ समजुतींनाही दिलेले ठोस उत्तर होते.

संवेदनशील कायदेशीर प्रक्रियेत महिलांना अधिक विश्वासार्ह आणि सहानुभूतीपूर्ण वातावरण मिळवून देण्यात त्यांची भूमिका महत्त्वाची ठरली आहे. त्यांचा प्रवास आत्मविश्वास, कर्तृत्व आणि शांत नेतृत्वाचा प्रेरणादायी आदर्श आहे.

१०. साजिदा खान

हैदराबादच्या साजिदा खान यांनी भारतातील ध्वनी अभियांत्रिकी क्षेत्रात स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण करत देशातील पहिल्या प्रमुख महिला ऑडिओ इंजिनिअर म्हणून इतिहास घडवला.

६० हून अधिक चित्रपटांमध्ये त्यांनी साउंड डिझाइन, डबिंग, मिक्सिंग आणि पोस्ट-प्रॉडक्शन या क्षेत्रांत उल्लेखनीय योगदान दिले आहे. पुरुषांचे वर्चस्व असलेल्या या तांत्रिक क्षेत्रात त्यांनी आपल्या कौशल्य, मेहनत आणि सातत्याच्या जोरावर राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर अनेक पुरस्कार मिळवले.

चित्रपटसृष्टीबरोबरच शिक्षण आणि सामाजिक क्षेत्रातही त्यांनी मोलाचे योगदान दिले असून विशेषतः महिलांना तांत्रिक व्यवसायांकडे प्रेरित करण्यासाठी त्या सातत्याने कार्यरत आहेत. त्यांचा प्रवास नावीन्य, जिद्द आणि समाजसेवेचा प्रेरणादायी संगम ठरतो.