भारतातील माध्यमे, साहित्य आणि सार्वजनिक चर्चाविश्वात महिलांच्या एका उल्लेखनीय गटाने आपले धाडस, गुणवत्ता आणि जिद्दीच्या जोरावर एक नवा विचार रुजवला आहे. त्यांचा हा प्रवास टेलिव्हिजन स्टुडिओ, रेडिओ बूथ, संघर्षग्रस्त भाग, साहित्यिक वर्तुळ ते अगदी डिजिटल प्लॅटफॉर्मपर्यंत पसरलेला आहे. असे असले तरी, सत्य, सर्वसमावेशकता आणि सामाजिक प्रगती या मूल्यांवर त्यांची निस्सीम श्रद्धा आहे. जुन्या रुढी-परंपरांच्या चौकटीत अडकून न राहता आपल्या उत्कृष्ट कामाने आणि ध्येयवादाने स्वतःची एक भक्कम ओळख निर्माण करणाऱ्या नव्या पिढीचे त्या प्रतिनिधित्व करतात.

याना मीर : पत्रकारिता आणि उद्योजकतेतून काश्मीरचा आवाज बुलंद करणारी रणरागिणी

पत्रकारिता, उद्योजकता आणि सामाजिक वकिलीच्या माध्यमातून पाकिस्तानपुरस्कृत अपप्रचाराला चोख उत्तर देत याना मीर या काश्मीरमधील एक अत्यंत बुलंद आवाज म्हणून पुढे आल्या आहेत. त्यांचे शिक्षण मुंबईत झाले असले तरी त्यांची पाळेमुळे काश्मीरमध्ये रुजलेली आहेत. दहशतवाद्यांकडून मारले गेलेले पोलीस आणि त्यांच्या कुटुंबांची व्यथा, तसेच दहशतीमुळे निर्माण झालेली शांतता अशा दुर्लक्षित राहिलेल्या गोष्टी जगासमोर आणण्यासाठी त्या २०२० मध्ये पुन्हा खोऱ्यात परतल्या. 'रिअल काश्मीर ग्रुप'च्या मुख्य कार्यकारी अधिकारी म्हणून काम करताना त्यांनी धमक्या आणि दबावाला न जुमानता काश्मीरमधील बदल टिपणे सुरूच ठेवले आहे. २०२४ मध्ये त्यांनी ब्रिटनच्या संसदेत एक अत्यंत प्रभावी भाषण केले. भारतात आपल्याला किती मोकळे आणि सुरक्षित वाटते, हे त्यांनी जगाला ठणकावून सांगितले. त्यांच्या या भाषणाने संपूर्ण जगाचे लक्ष वेधून घेतले. याशिवाय, 'नूरझुव' या त्यांच्या उद्योगाच्या माध्यमातून त्या काश्मिरी कारागिरांना मोठी मदत करतात आणि आर्थिक स्वावलंबनाला चालना देतात.

सीमा मुस्तफा : पाच दशके स्वतंत्र पत्रकारितेचा वसा चालवणारे निर्भय व्यक्तिमत्त्व

भारतातील सर्वात निर्भय पत्रकारांमध्ये सीमा मुस्तफा यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. त्यांची पत्रकारितेतील कारकीर्द जवळपास पाच दशकांची आहे. वयाच्या अवघ्या एकोणिसाव्या वर्षी 'द पायनियर'मधून त्यांनी कामाला सुरुवात केली. त्यानंतर त्यांनी 'द इंडियन एक्स्प्रेस', 'द टेलिग्राफ' आणि 'द एशियन एज'सारख्या आघाडीच्या वृत्तपत्रांमध्ये काम केले. बैरूत आणि कारगिलसारख्या युद्धभूमीवरून त्यांनी अत्यंत धाडसी वार्तांकन केले. त्यांच्या या कार्याबद्दल त्यांना 'प्रेम भाटिया पुरस्कारा'ने गौरवण्यात आले आहे. 'द सिटीझन' या डिजिटल प्लॅटफॉर्मच्या त्या संस्थापिका आहेत. स्वतंत्र पत्रकारिता आणि महिलांच्या अधिकारांसाठी त्या नेहमीच खंबीरपणे उभ्या राहतात. 'एडिटर्स गिल्ड ऑफ इंडिया'च्या पहिल्या निर्वाचित अध्यक्षा म्हणून त्यांनी एक महत्त्वाचा विचार रुजवला. पत्रकारितेने सत्तेला प्रश्न विचारले पाहिजेत, त्यांची खुशामत करू नये, हे तत्त्व त्यांनी ठामपणे मांडले.

सायमा रहमान : रेडिओच्या दुनियेतील श्रोत्यांची लाडकी 'आरजे सायमा'

'आरजे सायमा' या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या सायमा रहमान या भारतातील सर्वात लाडक्या रेडिओ निवेदकांपैकी एक आहेत. त्यांचा जन्म नायजेरियात झाला, मात्र त्यांची जडणघडण दिल्लीत झाली. लहानपणापासूनच त्यांना भाषा, संगीत आणि वक्तृत्वाची प्रचंड आवड होती. आकाशवाणीच्या 'युववाणी' कार्यक्रमातून त्यांच्या प्रवासाला सुरुवात झाली. 'पुरानी जीन्स' या त्यांच्या अत्यंत गाजलेल्या कार्यक्रमाने त्यांना खऱ्या अर्थाने ओळख मिळवून दिली. गाणी, कविता आणि जुन्या आठवणींच्या माध्यमातून त्यांनी श्रोत्यांसोबत एक अतूट भावनिक नाते निर्माण केले. 'उर्दू की पाठशाला' या उपक्रमाद्वारे त्यांनी उर्दू भाषा आणि साहित्याचे सौंदर्य प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचवले आहे. त्यांचा आवाज आजही जुन्या आठवणी, संगीत आणि सामाजिक जाणिवांचा एक सुंदर संगम साधतो.

रुबिका लियाकत : संयमी अँकरिंग आणि टोकदार प्रश्नांनी गाजवणारी टीव्ही पत्रकारिता

शिस्त, सखोल वार्तांकन आणि अत्यंत संयमी प्राईमटाईम अँकरिंगच्या माध्यमातून रुबिका लियाकत यांनी भारतीय टेलिव्हिजन पत्रकारितेत स्वतःची एक भक्कम ओळख निर्माण केली आहे. ग्राउंड रिपोर्टिंगपासून सुरुवात करून त्यांनी 'लाईव्ह इंडिया', 'न्यूज २४', 'झी न्यूज' आणि 'एबीपी न्यूज'सारख्या मोठ्या वाहिन्यांमध्ये काम केले आणि हळूहळू राष्ट्रीय स्तरावर स्वतःचा ठसा उमटवला. केवळ न्यूजरूमपुरते मर्यादित न राहता त्यांनी नेहमीच परस्पर आदर आणि हिंदू-मुस्लिम ऐक्याचा संदेश दिला आहे. भारताच्या बहुविध सामाजिक जडणघडणीला त्यांनी कायम दुजोरा दिला आहे. आजच्या ध्रुवीकरणाच्या काळात त्यांचा हा प्रवास जिद्द, गुणवत्ता आणि सहजीवनाचे महत्त्व अधोरेखित करतो.

राणा सिद्दिकी जमान : अडथळ्यांवर मात करून कला आणि संस्कृतीवर लिहिणारी लेखणी

राणा सिद्दिकी जमान यांनी अनेक अडथळ्यांवर मात करत पत्रकारितेत स्वतःचे मोठे नाव कमावले आहे. विशेषतः चित्रपट, संस्कृती आणि कला क्षेत्रात त्यांचा मोठा दबदबा आहे. अलीगढ मुस्लिम विद्यापीठातून शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी पत्रकारितेचा मार्ग निवडला. त्यावेळी महिलांसाठी हे क्षेत्र फारसे सोयीचे मानले जात नव्हते. 'द हिंदू' वृत्तपत्रातील त्यांची कारकीर्द अत्यंत गाजली. त्यांचे अभ्यासपूर्ण स्तंभलेख आणि दिग्गज कलाकारांच्या मुलाखतींनी त्यांना मोठी प्रसिद्धी मिळवून दिली. व्यावसायिक आणि आर्थिक संकटांचा सामना केल्यानंतर त्यांनी स्वतःला नव्याने सिद्ध केले. सध्या त्या 'चिल्ड्रन्स बुक ट्रस्ट'सोबत काम करत आहेत. त्यांची ही कहाणी धाडस, जिद्द आणि नवनिर्मितीची एक उत्तम साक्ष आहे.

नगमा सहर : पत्रकारितेतून वंचितांना न्याय देणारा अत्यंत संतुलित आवाज

टेलिव्हिजन पत्रकारितेतील सर्वात संतुलित आणि सामाजिक बांधिलकी जपणारा आवाज म्हणून नगमा सहर यांच्याकडे पाहिले जाते. त्यांचा जन्म पाटण्याचा असून शिक्षण दिल्लीत झाले आहे. 'जेएनयू'सारख्या संस्थेतील अभ्यासामुळे त्यांच्या वार्तांकनाला एक वेगळीच वैचारिक जोड मिळाली. 'एनडीटीव्ही इंडिया'मध्ये काम करताना त्यांनी तमिळनाडूतील त्सुनामीपासून ते काश्मीरमधील निवडणुकांपर्यंत अनेक मोठ्या घटनांचे वार्तांकन केले. 'सलाम जिंदगी' या त्यांच्या कार्यक्रमाने व्यसनाधीनता, भेदभाव आणि तृतीयपंथीयांचे अधिकार यांसारखे संवेदनशील विषय मुख्य प्रवाहात आणले. त्यांनी अत्यंत सहानुभूतीने आणि आदराने हे विषय हाताळले. त्यांची कारकीर्द प्रामाणिक आणि अर्थपूर्ण पत्रकारितेचे एक उत्तम उदाहरण आहे.

हिना कौसर खान : मुस्लिम समाजाचे वास्तव मराठी साहित्यात मांडणारी अभ्यासू लेखिका

मुस्लिम समाजातील अंतर्प्रवाह आणि त्यांचे वास्तव मुख्य प्रवाहातील मराठी साहित्यात आणण्याचे अत्यंत महत्त्वाचे काम हिना कौसर खान यांनी केले आहे. यामुळे त्या पत्रकारिता आणि साहित्य क्षेत्रातील एक महत्त्वाचा आवाज बनल्या आहेत. त्यांची जडणघडण पुण्यात झाली. विज्ञानाचे शिक्षण घेतल्यानंतर त्यांनी पत्रकारितेकडे मोर्चा वळवला. 'लोकमत'मधून सुरुवात करून त्यांनी नंतर पुरवणी लेखनाकडे लक्ष केंद्रित केले. 'साधना' साप्ताहिक आणि 'लोकसत्ता'सारख्या प्लॅटफॉर्मवरून त्यांनी स्वतःची ओळख, सुधारणा आणि बदलणाऱ्या सामाजिक जाणिवांवर मोठे लिखाण केले. 'इत्रनामा' आणि 'इजातिहाद' या त्यांच्या पुस्तकांना मोठी पसंती मिळाली असून अनेक पुरस्कारही मिळाले आहेत. त्या सातत्याने माणुसकी, सहजीवन आणि समजूतदारपणाचा आग्रह धरतात.

अतिका फारुकी : सवंग लोकप्रियतेऐवजी सर्जनशीलतेला प्राधान्य देणारी निवेदिका

अतिका फारुकी यांची माध्यम क्षेत्रातील कारकीर्द दोन दशकांहून अधिक काळची आहे. एक अत्यंत अभ्यासू निवेदिका आणि मुलाखतकार म्हणून त्या परिचित आहेत. रातोरात मिळणाऱ्या सवंग लोकप्रियतेमागे न धावता त्यांनी आपल्या सातत्यपूर्ण कामाने स्वतःची ओळख निर्माण केली. बातम्या आणि मनोरंजन अशा दोन्ही क्षेत्रांत त्यांनी काम केले आहे. केवळ खळबळ उडवून देण्यापेक्षा सर्जनशीलता आणि माणसांच्या प्रवासावर भर देणाऱ्या त्यांच्या अत्यंत अभ्यासपूर्ण आणि मनमोकळ्या मुलाखती विशेष गाजल्या. त्या अनेक भाषा अस्खलितपणे बोलतात. एक उत्तम कवयित्री आणि लेखिका असलेल्या अतिका यांनी टेलिव्हिजनकडून डिजिटल युगाकडे अतिशय सहजपणे वाटचाल करत आजही आपले महत्त्व टिकवून ठेवले आहे.

डॉ. फिरदौस खान : अध्यात्म, साहित्य आणि माध्यमांचा सुरेख मेळ साधणारी 'शब्दांची राजकन्या'

'शब्दांच्या बेटाची राजकन्या' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या डॉ. फिरदौस खान या एक उत्तम अभ्यासक, कवयित्री, पत्रकार आणि अनुवादक आहेत. अध्यात्म, साहित्य आणि माध्यमे यांचा अत्यंत सुंदर मेळ त्यांच्या कामात पाहायला मिळतो. सुफी परंपरेशी जोडल्या गेलेल्या फिरदौस यांनी 'फहम अल-कुराण' आणि 'पायोनियर्स ऑफ गंगा-जमुनी कल्चर' यांसारखी महत्त्वाची पुस्तके लिहिली आहेत. दूरदर्शन, आकाशवाणी आणि अनेक छापील माध्यमांमध्ये त्यांनी काम केले आहे. उर्दू, हिंदी, पंजाबी आणि इंग्रजी भाषांमध्ये त्या लेखन करतात. सामाजिक सलोखा, सेवा आणि शब्दांची ताकद जनमानसात रुजवल्याबद्दल त्यांना पत्रकारिता आणि साहित्यातील अनेक पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे.

शाहताज खान : उर्दू पत्रकारिता आणि बालसाहित्याला नवी दिशा देणारे व्यक्तिमत्त्व

शाहताज खान या व्यावसायिक क्षेत्रात शेहताज बेगम खान म्हणून ओळखल्या जातात. त्या एक प्रसिद्ध उर्दू लेखिका, पत्रकार आणि शिक्षणतज्ज्ञ आहेत. मुद्रित माध्यमे, प्रसारण, साहित्य आणि शैक्षणिक क्षेत्रात त्यांची पंचवीस वर्षांहून अधिक काळाची मोठी कारकीर्द आहे. पुण्यात स्थायिक असलेल्या शाहताज यांनी उर्दू पत्रकारितेत मोठे नाव कमावले आहे. त्यांनी रिपोर्टर, संपादक, निर्माता आणि क्रिएटिव्ह डायरेक्टर म्हणून काम पाहिले आहे. 'ईटीव्ही न्यूज'मध्ये काम करताना त्यांनी 'खास बात' हे विशेष बातमीपत्र सुरू करण्यात मोठा वाटा उचलला. तसेच, 'नई दुनिया उर्दू साप्ताहिक' आणि 'मीडिया स्टार न्यूज फीचर एजन्सी'सारख्या संस्थांमध्येही त्यांनी अत्यंत मोलाचे योगदान दिले. बालसाहित्यातही त्यांचे मोठे काम आहे. त्यांनी विज्ञानावर आधारित 'सीन से सायन्स' आणि 'पिकनिक' यांसारखी उर्दू पुस्तके लिहिली आहेत. लहान मुलांना विज्ञानाची गोडी लावण्यासाठी या पुस्तकांनी खूप मोठी भूमिका बजावली असून, 'राष्ट्रीय उर्दू भाषा विकास परिषदे'नेही या पुस्तकांना पाठबळ दिले आहे.