शाह ताज खान
हैदराबादच्या जमीला निशात यांच्या व्यक्तिमत्त्वाला दोन महत्त्वाचे पैलू आहेत. त्यांच्या बंडखोर आणि प्रभावी कविता हा पहिला पैलू आहे. त्यांनी स्थापन केलेली शाहीन ही सामाजिक संस्था हा त्यांचा दुसरा पैलू आहे. जमीला निशात यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य महिलांचे हक्क आणि त्यांच्या सक्षमीकरणासाठी समर्पित केले आहे. प्रत्येक महिलेने अत्यंत धैर्याने जगले पाहिजे, असे त्या मानतात.
स्त्रियांच्या मनात स्वतःबद्दल आत्मविश्वास असणे गरजेचे आहे. त्यांनी स्वतःला कधीही असहाय्य मानू नये. शिक्षण हीच महिलांच्या स्वातंत्र्याची खरी गुरुकिल्ली आहे, यावर त्यांचा ठाम विश्वास आहे. मुलींनी शिक्षणाच्या माध्यमातून स्वावलंबी बनले पाहिजे. त्यांनी अन्याय आणि अत्याचाराविरुद्ध आपला आवाज उठवला पाहिजे. महिलांनी आर्थिक, मानसिक आणि भावनिकदृष्ट्या स्वतःला इतके मजबूत केले पाहिजे, जेणेकरून त्या पुरुषांच्या खांद्याला खांदा लावून उभ्या राहू शकतील.
आवाज द व्हॉईसशी बोलताना जमीला निशात म्हणाल्या की, त्यांनी जेव्हा 'शाहीन वुमेन्स रिसोर्स अँड वेल्फेअर असोसिएशन'ची स्थापना केली, तेव्हा समाजाची मानसिकतेत खूप वेगळी होती. त्या काळात मुलींना सामान्यतः फक्त दहावीपर्यंत शिकण्यासाठी प्रोत्साहन दिले जायचे. याउलट मुलांनी डॉक्टर किंवा इंजिनिअर व्हावे अशी अपेक्षा असायची.
आज परिस्थितीमध्ये खूप मोठी आणि सकारात्मक सुधारणा झाली आहे, असे त्या अत्यंत समाधानाने सांगतात. आज मुली उच्च शिक्षण घेत आहेत आणि आर्थिकदृष्ट्या स्वावलंबी बनत आहेत. जमीला निशात या एक नामवंत उर्दू कवयित्री, लेखिका आणि सामाजिक कार्यकर्त्या म्हणून ओळखल्या जातात. त्यांनी स्वतःला विशेषतः मुस्लिम महिलांच्या कल्याणासाठी वाहून घेतले आहे.
शाहीन : एका स्वप्नाची सत्यता
जमीला निशात यांनी स्थापन केलेली 'शाहीन' ही संस्था हैदराबादच्या जुन्या शहरातील सुलतान शाही भागात कार्यरत आहे. ही संस्था प्रामुख्याने समाजातील वंचित महिलांना, विशेषतः मुस्लिम महिलांना सामाजिक आणि आर्थिक आव्हानांवर मात करण्यासाठी मोठी मदत करते.
शिक्षण हे सक्षमीकरणाचे आणि सामाजिक न्यायाचे पहिले पाऊल आहे, असे जमीला यांचे ठाम मत आहे. त्यांच्या मते मुलींचे शिक्षण हा केवळ ज्ञानाचा विषय नाही. तो त्यांच्या आर्थिक स्वातंत्र्याचा मार्ग आहे. शाळेतून गळती झालेल्या (ड्रॉप आऊट) मुलींना पुन्हा शिक्षणाच्या प्रवाहात आणणे हे शाहीन संस्थेच्या मुख्य प्राधान्यांपैकी एक आहे.
मुक्त शालेय शिक्षण कार्यक्रमांच्या माध्यमातून ही संस्था काम करते. यामुळे गरिबी किंवा सामाजिक दबावामुळे शाळा सोडावी लागलेल्या मुलींना आपले शिक्षण पुढे सुरू ठेवता येते आणि ते पूर्ण करता येते. शिक्षणासोबतच ही संस्था महिलांना स्वावलंबी बनवण्यासाठी व्यावसायिक प्रशिक्षणही देते. महिलांनी शिक्षणाच्या माध्यमातून स्वतःची क्षमता ओळखली पाहिजे, असे जमीला आवर्जून सांगतात. त्यांनी व्यावसायिक कौशल्ये आत्मसात करणे गरजेचे आहे. मुलींनी इतरांवर अवलंबून राहण्याऐवजी स्वतःचे भविष्य स्वतःच घडवले पाहिजे. जेव्हा एखादी मुलगी सुशिक्षित आणि आर्थिकदृष्ट्या सक्षम होते, तेव्हा ती केवळ स्वतःचे आयुष्य बदलत नाही. ती तिच्या संपूर्ण कुटुंबाचे कल्याण साधते.
न्यायाच्या लढ्यातील अग्रगण्य नेतृत्व
कौटुंबिक हिंसाचार आणि लैंगिक छळाला सामोरे जाणाऱ्या महिलांना कायदेशीर आणि सामाजिक मदत पुरवणे हे शाहीन संस्थेचे मुख्य उद्दिष्ट आहे. वर्ष २००२ मध्ये स्थापन झालेल्या या संस्थेने कंत्राटी विवाहांविरोधात (कॉन्ट्रॅक्ट मॅरेज) सक्रिय मोहीम राबवली आहे. बालविवाह रोखण्यातही या संस्थेने अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. या उपक्रमांच्या माध्यमातून आजवर हजारो महिलांना कायदेशीर मदत आणि आर्थिक आधार मिळाला आहे.
जमीला यांनी सांगितले की, शाहीन संस्था 'सखी' नावाचा एक विशेष उपक्रम चालवते. हिंसेने बाधित झालेल्या महिलांना त्वरित मदत देण्यासाठी या उपक्रमाची रचना करण्यात आली आहे. शारीरिक, भावनिक किंवा लैंगिक छळाला सामोरे जाणाऱ्या महिलांसाठी 'सखी वन स्टॉप सेंटर' एकाच छताखाली सर्व प्रकारच्या सेवा पुरवते. या सेवांमध्ये वैद्यकीय मदत, कायदेशीर समुपदेशन, मानसशास्त्रीय आधार, पोलिसांची मदत आणि आणीबाणीच्या प्रसंगात तात्पुरता निवारा यांचा समावेश आहे. भीती, कलंक किंवा सामाजिक अडथळ्यांमुळे कोणत्याही महिलेला कधीही एकटे वाटू नये, हाच सखी उपक्रमाचा मुख्य हेतू असल्याचे जमीला सांगतात.
कविता: एक आवड आणि शक्ती
वर्ष १९५५ मध्ये हैदराबाद येथे जन्मलेल्या जमीला निशात यांनी उस्मानिया विद्यापीठातून इंग्रजी साहित्यात पदव्युत्तर (एमए) पदवी मिळवली. त्यांनी नाट्यशास्त्रामध्ये (थिएटर आर्ट्स) पदव्युत्तर पदविकाही संपादन केली आहे.
साहित्य वर्तुळात त्यांच्या कवितांचे प्रचंड कौतुक होते. त्यांच्या कविता महिलांचे अनुभव, त्यांच्या भावना आणि त्यांना सहन करावा लागणारा अन्याय यावर प्रकाश टाकतात. महिलांची ओळख आणि त्यांचा संघर्ष निर्भीडपणे मांडणे हे त्यांच्या लेखनाचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे. त्यांच्या कविता केवळ एक रचना नसून त्या सामाजिक स्तब्धता आणि असमानतेविरुद्ध पुकारलेले एक बंड आहे.
त्यांच्या काव्यात दखनी उर्दwriteचा गोडवा आणि हैदराबादची समृद्ध संस्कृती दिसून येते. परंपरा आणि आधुनिकतेचा सुरेख संगम साधत त्यांची कविता अत्यंत सौम्यपणे बोलते, पण मनावर खोल प्रभाव पाडते. आपल्या लहान आणि प्रभावी कवितांच्या माध्यमातून त्या सामाजिक वेदना अत्यंत कलात्मक संवेदनशीलतेने मांडतात.
त्यांची प्रसिद्ध झालेली काही प्रमुख पुस्तके खालीलप्रमाणे आहेत:
लावा (२०००)
इनकिशाफ (२०००)
लम्हे की आँख (२००२)
लम्स की सौगात (२००६)
बटरफ्लाय कॅरेसेस (२०१५)
त्यांचे आगामी पुस्तक 'दहकते अंगारे' हे लवकरच प्रकाशित होणार आहे. हैदराबादमध्ये २१ फेब्रुवारी २०२६ रोजी या पुस्तकाचे प्रकाशन निश्चित करण्यात आले आहे.
पुरस्कार आणि सन्मान
जमीला निशात यांच्या साहित्यिक आणि सामाजिक योगदानाचा अनेक पुरस्कारांनी गौरव करण्यात आला आहे. त्यांच्या सुरुवातीच्या साहित्यिक कामगिरीसाठी आंध्र प्रदेश उर्दू अकादमीकडून 'मखदूम पुरस्कार' (१९७२) मिळाला. उत्कृष्ट सर्जनशील आणि साहित्यिक कार्यासाठी 'देवी प्रसाद रॉय चौधरी पुरस्कार' (१९९०) देऊन त्यांना सन्मानित करण्यात आले. साहित्य आणि माध्यमांच्या माध्यमातून स्त्री-पुरुष समानता आणि महिलांच्या समस्यांवर प्रकाश टाकल्याबद्दल त्यांना 'लाडली पुरस्कार' (२०१२) मिळाला.
शाहीन संस्थेच्या माध्यमातून स्त्री-पुरुष समानता आणि महिलांच्या हक्कांसाठी केलेल्या प्रयत्नांबद्दल त्यांना 'मार्थ फॅरेल पुरस्कार' (२०२१) मिळाला. तेलंगणा सरकारकडून एक विशेष पुरस्कार (२०१९) मिळाला. यासोबतच त्यांच्या सामाजिक प्रभावासाठी त्यांना अनेक स्थानिक आणि राष्ट्रीय सन्मान मिळाले आहेत.
महिला सक्षमीकरणाची चळवळ
जमीला निशात या केवळ आपल्या लेखनातून महिलांना आवाज देणाऱ्या कवयित्री नाहीत. त्या तळागाळात काम करणाऱ्या एक सक्रिय कार्यकर्त्या आहेत, ज्यांनी हजारो महिलांचे आयुष्य बदलले आहे. त्यांनी आपल्या कवितेच्या माध्यमातून कालबाह्य सामाजिक परंपरांना थेट आव्हान दिले. दृढनिश्चय आणि कटिबद्धतेच्या जोरावर वंचित घटकांसाठी आशेचा किरण कसा बनता येते, हे त्यांनी आपल्या सामाजिक कार्यातून दाखवून दिले.
आज मुलींच्या वाढत्या शैक्षणिक कामगिरीमुळे त्यांना प्रोत्साहन मिळत आहे. असे असले तरी कौटुंबिक हिंसाचाराच्या वाढत्या घटनांबद्दल त्या अजूनही चिंता व्यक्त करतात. सखी केंद्रात आता दररोज किमान तीन कौटुंबिक छळाची प्रकरणे येतात, ज्यामुळे केंद्राचा कामाचा ताण लक्षणीयरीत्या वाढला आहे. जोपर्यंत पीडितांना न्याय मिळत नाही, तोपर्यंत माझ्या मनाला शांती लाभणार नाही," असे त्या म्हणतात.
आपली लेखणी आणि आपले कार्य या दोन्ही माध्यमांतून जमीला निशात यांनी आपली मोहीम अविरत सुरू ठेवली आहे. त्यांचा हा प्रवास साहित्य आणि सामाजिक चळवळ एकत्र येऊन समाजात कसा अर्थपूर्ण बदल घडवू शकतात, याचे एक उत्तम आणि जिवंत उदाहरण आहे.
.jpg "जमीला निशात")
.jpg "बिहारचे राज्यपाल निवृत्त लेफ्टनंट जनरल सय्यद अता हसनैन आणि केंद्रीय परराष्ट्र राज्यमंत्री पबित्र मार्गेरिटा")
.jpeg)
.jpg "फौझिया दास्तानगो")
.jpg "डॉ. फरखंदा खान फिदा")
.jpeg "विविध क्षेत्रात अग्रेसर असलेल्या देशातील १० मुस्लिम महिला")
