एम. श्रीलता
काही वर्षांपूर्वी जागतिक महिला दिनानिमित्त बोलताना तुमकुरच्या साहाय्यक आयुक्त नाहिदा झम झम यांनी महिलांना एकत्र येण्याचे आवाहन केले होते. महिलांनी एकमेकींच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहावे आणि परस्परांच्या हितसंबंधांचे रक्षण करावे असे त्या म्हणाल्या होत्या. त्यांचे शब्द अतिशय थेट आणि विचार करायला लावणारे होते. समाजात महिलांकडे अनेकदा केवळ दोनच भूमिकांमध्ये पाहिले जाते, एक म्हणजे पीडित किंवा दुसरी खलनायक. त्यांनी सावध करत सांगितले की, एकदा पीडित ठरलेली महिला नेहमीच पीडित राहते. म्हणूनच आता सकारात्मक पद्धतीने 'खलनायक' बनण्याची वेळ आली आहे.
या विधानातून त्यांनी महिलांना चांगुलपणाच्या चौकटीतून बाहेर पडण्याचे आवाहन केले होते. परिस्थितीशी केवळ जुळवून घेणारे यंत्र बनण्यापेक्षा महिलांनी स्वतःसाठी आवाज उठवला पाहिजे, असा त्यांचा रोख होता. वर्ष २०१६ च्या तुकडीतील या कर्नाटक प्रशासकीय सेवा अधिकाऱ्यासाठी लोकांपर्यंत पोहोचण्याचे भाषण हे एक मुख्य माध्यम राहिले आहे.
आपल्या प्रत्येक भाषणामध्ये त्या महिलांच्या रोजच्या जगण्यातील वास्तवावर बोट ठेवतात. आज लोक चंद्र आणि मंगळावर पोहोचण्याच्या गोष्टी करतात. तरीही नोकरी करणाऱ्या महिलेकडून सकाळी लवकर उठून संपूर्ण कुटुंबासाठी स्वयंपाक करण्याची अपेक्षा ठेवली जाते. त्यानंतरच तिने नोकरीवर जावे असे मानले जाते. या सर्व गोष्टीला अनेकदा महिलेची 'सुपरपावर' म्हणून गौरवले जाते. नाहिदा झम झम यांचा याला पूर्ण विरोध आहे. हे सक्षमीकरण नसून निव्वळ शोषण आहे. हा जुनाट दृष्टिकोन आता चालू शकत नाही.
त्यामुळे अशा 'सुपरवुमन'चे कौतुक करण्यापेक्षा समाजाने महिलांना मोकळे आकाश दिले पाहिजे. अपेक्षांचे न दिसणारे ओझे न लादता महिलांना स्वतःची ध्येये पूर्ण करू दिली पाहिजेत.
महिलांना त्यांचा हक्क मिळवून देण्याचा संदेश त्या उघडपणे देतात. अनेकदा सुरक्षेच्या नावाखाली महिलांना मागे खेचले जाते. त्यांना रोखण्यासाठी नेहमीच कोणत्या ना कोणत्या धोक्याचा किंवा कारणाचा दाखला दिला जातो. परंतु धोका तर सर्वत्रच असतो. अगदी रस्त्यावर चालताना किंवा बसमध्ये चढतानाही धोका असतो. केवळ भीतीच्या आधारावर महिलांच्या आयुष्याला मर्यादा घालता येणार नाहीत. त्यांचा स्वतःचा यशाचा मंत्र अतिशय सोपा आहे, जिंकलात तर नेतृत्व करा आणि हरलात तर शिका.
यासोबतच पुरुष आणि महिलांच्या पारंपरिक समतोलाला आव्हान देणारा एक विचार त्यांनी मांडला. सहसा पुरुषांना नेते म्हणून पाहिले जाते. परंतु महिला या त्यांच्या पाठीमागील खऱ्या रणनीतीकार असतात. त्या योजना आखतात, मार्गदर्शन करतात आणि व्यवस्था टिकवून ठेवतात. आता ही अदृश्य भूमिका जगासमोर आणण्याची वेळ आली आहे.
नाहिदा झम झम यांनी एक लोकाभिमुख प्रशासक म्हणून आपली ओळख निर्माण केली आहे. कोव्हिड-१९ च्या महामारीच्या काळात त्यांच्या कामाची मोठी दखल घेतली गेली. स्वतः गरोदर असतानाही त्यांनी आपल्या तालुक्यात सतत गस्त आणि प्रत्यक्ष कामावरील पकड कायम ठेवली. पुढे त्यांची तुमकुर जिल्ह्यात महत्त्वाच्या प्रशासकीय जबाबदाऱ्यांवर नियुक्ती करण्यात आली.
कोव्हिडच्या कठीण काळात गरोदर असतानाही गावोगावी आणि घराघरांमध्ये फिरणाऱ्या या केएएस अधिकाऱ्याची प्रतिमा ग्रामीण आणि शहरी भागात एक विश्वासू व लाडका अधिकारी म्हणून तयार झाली.
लोकांबद्दलची त्यांची तळमळ केवळ कागदी धोरणांपुरती मर्यादित नाही. दंडाधिकारी न्यायालयात प्रलंबित प्रकरणांसाठी ताटकळत बसलेल्या वृद्ध व्यक्तींची त्या विशेष काळजी घेतात. त्या अशा वृद्धांशी थेट बोलतात आणि त्यांच्या समस्या सुटतील याची खात्री करतात. हा तपशील छोटा वाटू शकतो, पण यातून त्यांची कामाची पद्धत दिसून येते.
तुमकुर विद्यापीठाच्या कुलसचिव म्हणून काम करताना त्यांनी आपला मोर्चा विद्यार्थ्यांकडे वळवला. येथे त्यांचा भर शिक्षणावर आहे. एक चांगला नेता बनण्यासाठी आधी चांगला वाचक असणे गरजेचे आहे, असे त्या मानतात. सोशल मीडिया आणि सततच्या विचलित करणाऱ्या वातावरणात त्यांनी विद्यार्थ्यांना रिल्सपासून दूर राहून पुस्तकांकडे वळण्याचे आवाहन केले. कमावण्याची क्षमता ही शिकण्याच्या क्षमतेशी जोडलेली असते, यावर त्यांचा ठाम विश्वास आहे.
महिलांच्या अदृश्य श्रमांबद्दलही त्या नेहमी बोलतात. माता आणि पत्नीच्या कामाला 'काळजीची अर्थव्यवस्था' म्हणून मान्यता मिळाली पाहिजे. देशाच्या जीडीपीच्या चर्चेत त्याचा समावेश झाला पाहिजे. ज्या कामाला गृहीत धरले जाते, त्याची गणना झालीच पाहिजे, असे त्या सुचवतात.
त्यांच्या सर्व भाषणांमधून सर्वसामान्य महिलांसोबतच विशेषतः मुस्लिम महिलांबद्दलची काळजी प्रकर्षाने जाणवते. अनेक जाहीर सभांमध्ये त्या धार्मिक नियमांचा चुकीचा अर्थ लावणाऱ्यांवर कडक शब्दांत टीका करतात. पर्सनल लॉ म्हणून जे काही सादर केले जाते, ते अनेकदा थेट दैवी नसते. तर ते काही लोकांच्या संकुचित विचारांचे आणि अर्थाचे फलित असते.
अशा वेळी त्यांची भूमिका तडजोड न करणारी असते. त्या हिजाबबद्दल बोलताना अजिबात कसरत करत नाहीत. जोपर्यंत महिलेची स्वतःची हिजाब घालण्याची इच्छा आहे, तोपर्यंत ते ठीक आहे. पण तो तिच्यावर जबरदस्तीने लादला जाता कामा नये, असे त्या स्पष्ट सांगतात.
महिलांच्या आयुष्यावर खोलवर परिणाम करणाऱ्या या जुन्या नियमांना अंतिम का मानले जावे, असा प्रश्न त्या उपस्थित करतात. यामध्ये बदल का केला जाऊ शकत नाही, असे त्या विचारतात. बऱ्याचदा महिलांवरील भाषणाचा शेवट त्या 'या देवी सर्वभूतेषु शक्ती रूपेण संस्थिता, बुद्धी रूपेण संस्थिता किंवा शांती रूपेण संस्थिता... नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः' या मंत्रोच्चाराने करतात. भाषा किंवा धर्माची कोणतीही सीमा त्यांना रोखू शकत नाही.
त्या स्वतः वैचारिक स्वातंत्र्य आणि बोलण्याच्या स्वातंत्र्याचे जिवंत उदाहरण आहेत. आपले विचार कोणत्याही परंपरा किंवा धर्माच्या चौकटीत बांधले जावेत असे त्यांना वाटत नाही.
त्या कन्नड भाषेत बोलत असोत किंवा मुस्लिम बांधवांमध्ये असताना ऊर्दूचा वापर करत असोत, त्यांच्या संदेशाचा मुख्य गाभा एकच असतो. शिक्षण, जागरूकता आणि स्वातंत्र्य हेच त्यांचे मूळ मुद्दे असतात. अज्ञानातून स्वातंत्र्य, परावलंबित्वातून स्वातंत्र्य आणि विचार करण्याचे तसेच बोलण्याचे स्वातंत्र्य हाच त्यांचा संदेश आहे.
काही वेळा त्या अत्यंत अस्वस्थ दिसतात. विशेषतः मुलींच्या शिक्षणापेक्षा त्यांच्या हुंड्याला प्राधान्य देणाऱ्या पालकांवर त्या संताप व्यक्त करतात. लग्नासाठी पैसे साठवण्याऐवजी मुलींच्या भविष्यात गुंतवणूक करण्याचा सल्ला त्या देतात. मुलींना प्रशासकीय सेवा, पोलीस किंवा त्यांच्या आवडीच्या कोणत्याही क्षेत्रात करिअर करू द्या, असे त्या सांगतात. समाजातील अनेक समस्यांवर त्यांचे उत्तर अतिशय स्पष्ट आणि स्वतःमध्ये बदल घडवून आणणारे आहे. इतरांना दोष देण्यापेक्षा आधी स्वतःला बदला, असे त्या सांगतात.
प्रशासकीय अधिकार, जनतेशी थेट संपर्क आणि आत्मपरीक्षणाचा आग्रह हीच नाहिदा झम झम यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची वैशिष्ट्ये आहेत. त्यांची भाषणे म्हणजे केवळ एक सादरीकरण नसते. ती समाजातील अन्यायाविरुद्ध आणि अनिष्ट रुढींविरुद्ध दिलेली थेट हाक असते. श्रोत्यांना विचार करायला लावणे आणि कृतीप्रवृत्त करणे हाच या भाषणांचा मुख्य हेतू असतो.
_(2).jpg "नाहिदा झम झम")
.jpeg)
_(4).jpg "नगमा मोहम्मद मलीक")
_(3).jpg "डॉ. सैयदा सैयदिन हमीद")
.jpg "नागथ तबस्सुम आब्रू")