इम्तियाज अहमद

सत्तरच्या दशकाचा मध्य होता. गुवाहाटीतील एका मुस्लिम कुटुंबातील तरुण मुलीने एक वेगळीच वाट निवडली. तिच्या आजूबाजूच्या मुलींसाठी ही वाट पूर्णपणे अनोळखी होती. तिने क्रिकेट खेळायला सुरुवात केली. त्याकाळी तिच्या वयाच्या फारच कमी मुलींना या खेळाची आवड होती.

लांब बॅट आणि कडक चेंडू हाताळणे मुलींसाठी थोडे कठीण मानले जायचे. हा खेळ फक्त मुलांचाच समजला जायचा. पण नाझरीन अहमदसाठी क्रिकेटची भुरळ काही औरच होती. ती टेबल टेनिस, व्हॉलीबॉल आणि बास्केटबॉल खेळत लहानाची मोठी झाली होती.

क्रिकेट खेळण्यासाठी तिच्या वयाच्या मैत्रिणी तिच्यासोबत नव्हत्या. त्यामुळे शेजारच्या मुलांसोबत बॅट हाती घेण्याशिवाय तिच्याकडे दुसरा कोणताही पर्याय उरला नाही. तिने या संधीचे अक्षरशः सोने केले आणि मुलांसोबत मैदानात उतरण्याचा निर्णय घेतला.

नाझरीनला खेळाचा वारसा घरातूनच मिळाला होता. तिची आई पन्नासच्या दशकात टेबल टेनिसची एक प्रसिद्ध खेळाडू होती. त्याकाळी क्रिकेट हा पूर्णपणे पुरुषांचा खेळ मानला जायचा. पण नाझरीनचा या खेळातील रस हळूहळू वाढतच गेला.

तिच्या आईला 'अहमद सिस्टर्स' म्हणून ओळखले जायचे. या तीन बहिणींनी मिळून काही काळ आसाम आणि राष्ट्रीय स्तरावरील टेबल टेनिस स्पर्धांवर आपले निर्विवाद वर्चस्व गाजवले होते. याच क्रीडा वातावरणाचा नाझरीनला मोठा फायदा झाला.

१९७६ मध्ये नाझरीनला एक अत्यंत मोठी संधी मिळाली. दिग्गज क्रिकेटपटू लाला अमरनाथ एका प्रशिक्षण शिबिरासाठी काही काळापुरते गुवाहाटीला आले होते. त्यांच्या हाताखाली क्रिकेटचे धडे गिरवण्याची सुवर्णसंधी नाझरीनला मिळाली.

या महान खेळाडूच्या मार्गदर्शनाखाली तिने क्रिकेटचे मूलभूत धडे पक्के केले. त्यानंतर या तरुण खेळाडूने कधीच मागे वळून पाहिले नाही. तिने क्रिकेटमध्येच आपले करिअर करण्याचे निश्चित केले. ती एक अत्यंत उत्तम फलंदाज आणि यष्टिरक्षक बनली.

तिच्या नेतृत्वाखाली १९८१ मध्ये नागपूर येथे झालेल्या राष्ट्रीय स्पर्धेत आसामने महिला क्रिकेटमधील आपला पहिलावहिला ऐतिहासिक विजय नोंदवला. स्थानिक क्रिकेटमध्ये आसामला पहिला विजय मिळवून देताना नाझरीनने ८४ धावांची कर्णधारपदाला साजेशी खेळी केली.

पण हे यश मिळवणे तिच्यासाठी अजिबात सोपे नव्हते. "आजच्या तुलनेत तेव्हाची परिस्थिती पूर्णपणे वेगळी होती. त्या कठीण काळात आम्ही क्रिकेट खेळलो. १९७७ मध्ये चेन्नई येथील राष्ट्रीय स्पर्धेत मला पहिल्यांदा आसामचे प्रतिनिधित्व करण्याची संधी मिळाली," असे नाझरीनने 'आवाज-द व्हॉईस'ला सांगितले.

"आम्ही ट्रेनने प्रवास करायचो. आमच्याकडे योग्य तिकीट आरक्षणही नसायचे. १५ खेळाडूंसाठी केवळ १० राखीव जागा असायच्या. त्यामुळे एकाच बर्थवर दोघांना झोपावे लागायचे. मी त्यावेळी खूप घाबरले होते. मी पहिल्यांदाच एकटी घराबाहेर पडले होते," अशी आठवण नाझरीन यांनी सांगितली.

"आम्हाला राहण्यासाठी डॉर्मिटरी दिली जायची. जमिनीवरच गाद्या टाकलेल्या असायच्या. स्वच्छतागृह आणि आंघोळीसाठी खूप दूरवर चालत जावे लागायचे. आजकाल खेळाडू विमानाने प्रवास करतात आणि उत्तम हॉटेल्समध्ये राहतात. तेव्हा तसे अजिबात नव्हते," असे त्या पुढे म्हणाल्या.

"आमच्यात प्रचंड जिद्द आणि आवड होती. त्यामुळे आम्ही सर्व अडचणींचा अत्यंत खंबीरपणे सामना केला. प्रत्येक दौऱ्यातून आम्ही नवीन गोष्टी शिकलो. त्याचे फळही आम्हाला खूप गोड मिळाले," असे त्यांनी मोठ्या अभिमानाने नमूद केले.

एका मुलीने क्रिकेट खेळण्याला समाज किंवा कुटुंबाचा काही विरोध होता का? असा प्रश्न नाझरीनला विचारण्यात आला. त्यावर आसाम सरकारमध्ये सनदी अधिकारी बनलेली नाझरीन म्हणाली, "अजिबात नाही. मी एका क्रीडा कुटुंबातून आले आहे."

"माझे आई-वडील आणि समाजाचा मला भक्कम पाठिंबा मिळाला. त्यामुळेच मी या क्षेत्रात करिअर करू शकले. माझ्या वयाच्या फार कमी मुलींनी असे धाडस केले होते. माजी खासदार राणी नरह यांच्यासोबत मलाही राष्ट्रीय निवड चाचणीसाठी बोलावणे आले होते," असे नाझरीन यांनी आवर्जून सांगितले.

डायना एडुल्जी, शुभांगी कुलकर्णी आणि चंद्रकांता कौल यांच्या समकालीन असलेल्या नाझरीनने राणी नरह यांच्यासोबतच्या आठवणी सांगितल्या. राणी नरह या आसामच्या पहिल्या शतकवीर महिला खेळाडू आणि भारतीय महिला क्रिकेट संघटनेच्या माजी अध्यक्षा आहेत.

"राणी नरह एक अत्यंत आक्रमक फलंदाज होत्या. एक खेळाडू म्हणून त्यांची मानसिक स्थिती खूप भक्कम होती. त्या नेहमी ठाम निश्चयाने खेळायच्या. आपल्याला जे हवे आहे ते मिळवण्यासाठी त्या कमालीच्या आक्रमक व्हायच्या," असे नाझरीनने त्यांच्याबद्दल सांगितले.

नाझरीन यांनी आसाम सरकारमध्ये अनेक महत्त्वाच्या पदांवर काम केले. त्यांनी गुवाहाटी महानगरपालिका, गुवाहाटी महानगर विकास प्राधिकरण, राज्य चित्रपट महामंडळ, ज्योती चित्रबन, उद्योग आणि वित्त विभागात आपली सेवा दिली.

२०२२ मध्ये दिमा हसाओ या डोंगराळ जिल्ह्याला पूर आणि भूस्खलनाचा मोठा फटका बसला. त्यावेळी उपायुक्त म्हणून काम करताना त्यांनी आपली खरी खेळाडूवृत्ती दाखवून दिली. पूर आणि भूस्खलनाने उद्ध्वस्त झालेल्या या जिल्ह्यात त्यांनी मदत आणि पुनर्वसनाचे मोठे काम केले.

रखरखत्या उन्हात आणि खराब रस्त्यांवरून त्या कित्येक मैल पायी चालत गेल्या. आसामी चित्रपटसृष्टीचे पहिले 'डिजिटल आर्काईव्ह' तयार करण्याचे मोठे श्रेयही त्यांनाच जाते. भारतातील महिला क्रिकेटच्या सद्यस्थितीबद्दल त्यांनी आपले मत अगदी स्पष्टपणे मांडले.

विशेषतः भारतीय महिलांनी विश्वचषक जिंकल्यानंतर झालेल्या बदलांवर त्या बोलल्या. "आमच्या काळातील आणि आजच्या महिला क्रिकेटची अजिबात तुलना होऊ शकत नाही. आजकाल मुलींना सर्व अत्याधुनिक सुविधा मिळतात," असे नाझरीन म्हणाल्या.

"स्पर्धाही खूप वाढली आहे. विश्वचषक विजयानंतर भारतातील महिला क्रिकेट एका नव्या उंचीवर पोहोचले आहे. स्मृती मंधाना, हरमनप्रीत कौर, जेमिमा रॉड्रिग्स यांसारख्या मुलींना पुरुष खेळाडूंच्या बरोबरीने व्यावसायिक जाहिराती मिळत आहेत. याचा मला खूप आनंद वाटतो," असे त्यांनी नमूद केले.

आसामच्या महिला क्रिकेट संघाच्या मुख्य निवडकर्त्या म्हणून त्यांनी काही काळ काम पाहिले होते. आसाममधील महिला क्रिकेटच्या स्थितीबद्दल विचारले असता त्या म्हणाल्या, "आसाम भारतातील इतर राज्यांच्या तुलनेत अजिबात मागे नाही."

"उमा चेत्रीच्या रूपाने आसामला महिला क्रिकेटमधील पहिली आंतरराष्ट्रीय खेळाडू आणि विश्वचषक विजेती मिळाली आहे. ती एक अत्यंत उत्तम खेळाडू आहे. आयपीएलमध्ये खेळणारी जिंती मोनी कलिता हिचीही कामगिरी अप्रतिम आहे," असे नाझरीन यांनी अभिमानाने सांगितले.

"याशिवाय, मी स्वतः आसाममध्ये अनेक गुणवान तरुण मुली पाहिल्या आहेत. त्या भविष्यातील स्मृती मंधाना आणि जेमिमा रॉड्रिग्स नक्कीच बनू शकतात. आता फक्त आसाम क्रिकेट असोसिएशनने या लपलेल्या टॅलेंटचा शोध घेऊन त्यांना घडवण्याची मोठी गरज आहे," असे मत त्यांनी व्यक्त केले.

"'बीसीसीआय'चे सचिव देवजित सैकिया यांच्या मार्गदर्शनाखाली आमची क्रिकेट संघटना नक्कीच योग्य पावले उचलेल. देशातील महिला क्रिकेटच्या या सुवर्णकाळाचा ते पुरेपूर फायदा घेतील, याची मला पूर्ण खात्री आहे," असे त्या पुढे म्हणाल्या.

गेल्या वर्षीच्या सुरुवातीला आसाम लोकसेवा आयोगाच्या सदस्यत्वाची मुदत संपली. त्यानंतर त्या सरकारी कामांमधून पूर्णपणे निवृत्त झाल्या आहेत. आता नाझरीन यांना पुन्हा एकदा आसामच्या क्रिकेट समुदायाशी जोडले जायचे आहे. विशेषतः महिला क्रिकेटच्या विकासासाठी त्यांना आपले मोठे योगदान द्यायचे आहे.

"काही वर्षांपूर्वी मला महिला संघाची मुख्य निवडकर्ती म्हणून काम करण्याची मोठी संधी मिळाली. त्यासाठी मी आसाम क्रिकेट संघटनेची खूप आभारी आहे. आता मी सरकारी जबाबदाऱ्यांमधून पूर्णपणे मुक्त झाले आहे. महिला क्रिकेटचा विकास करण्यासाठी मी कोणत्याही भूमिकेत काम करायला आता पूर्णपणे तयार आहे," असे त्यांनी अगदी ठामपणे सांगितले.