आशा खोसा 

भारतीय पत्रकारितेच्या जगात 'राणा सिद्दीकी जमान' हे एक आदराने घेतले जाणारे नाव आहे. चित्रपट आणि परफॉर्मिंग आर्ट्सवर त्यांनी केलेले लिखाण खूपच सखोल आणि अभ्यासपूर्ण असते. 'द हिंदू'मधील त्यांचे स्तंभ खूपच विश्वासार्ह आणि संतुलित असायचे. ए. आर. रहमान सारख्या दिग्गज कलाकारांच्या त्यांनी घेतलेल्या मुलाखती आजही वाचकांच्या मनात घर करून आहेत.

७० च्या दशकात एका मध्यमवर्गीय मुस्लिम कुटुंबात जन्मलेली मुलगी पत्रकारितेसारखा आव्हानात्मक मार्ग का निवडते? त्याकाळी महिलांसाठी हे क्षेत्र फारसे सोपे नव्हते.

राणा आता दिल्ली सोडून आपल्या पतीसोबत आसनसोलमध्ये राहतात. तिथून बोलताना त्यांनी आपल्या या प्रवासाचा उलगडा केला. हा प्रवास जिद्द, कुतूहल आणि अढळ ध्येयाने भरलेला होता. त्यांना लहानपणापासूनच लिहिण्याची आवड होती. "शाळेत असताना मी कविता करायची. सांस्कृतिक आणि साहित्यिक उपक्रमात मला खूप रस होता. तिथेच माझ्यातल्या पत्रकाराचा जन्म झाला," असं त्या आठवणीने सांगतात.

त्यांच्या सुरुवातीच्या शिक्षणावर सामाजिक दबावाचा परिणाम झाला होता. समाजातील काही ज्येष्ठांच्या सांगण्यावरून त्यांच्या वडिलांनी त्यांना मिशनरी स्कूलमधून काढून अलीगडमध्ये शिकायला पाठवलं. नववीपासून पदव्युत्तर शिक्षणापर्यंत त्या अलीगड मुस्लिम विद्यापीठात होत्या. एम.ए.च्या परीक्षेत त्या दुसऱ्या आल्या होत्या.

कुटुंबात त्यांना नेहमीच दुर्लक्षित केल्यासारखं वाटायचं. मोठी बहीण पहिली मुलगी म्हणून सर्वांची लाडकी होती. धाकटा भाऊ नवसाने झाला म्हणून प्रिय होता. आई-वडिलांचं प्रेम आणि कौतुक मिळवण्यासाठी त्या नेहमी धडपड करायच्या.

पालकांच्या इच्छेखातर त्यांनी विज्ञानाचा मार्ग निवडला. त्यांना डॉक्टर बनायचं होतं. पण भौतिकशास्त्र त्यांच्यासाठी खूपच कठीण होतं. लिहिण्याची ओढ तर सुटत नव्हती. एका महत्त्वाच्या वळणावर त्यांनी विज्ञानाला रामराम ठोकला आणि आर्ट्समध्ये प्रवेश घेतला. पुढे त्यांनी इंग्रजी साहित्यात एम.ए. केलं. "विज्ञानाचा त्याग करणं हे माझ्यातल्या स्वतंत्र व्यक्तीचा झालेला पहिला विकास होता," असं त्या म्हणतात.

लिहिण्याच्या आवडीमुळे त्या पत्रकारितेकडे वळल्या. १९९५ मध्ये त्या दिल्लीत आल्या आणि एका इंग्रजी वृत्तपत्रात रुजू झाल्या. तिथल्या संपादकांनी त्यांच्या कामाचं खूप कौतुक केलं. त्यातून त्यांना बरंच काही शिकायला मिळालं.

मात्र, सुरुवातीच्या काळात त्यांना काही वाईट अनुभवही आले. एका ऑफिसमध्ये दुपारी नमाज पडण्यासाठी जागा केली जायची. तिथल्या एकमेव महिला असल्यामुळे त्यांना बाजूला राहण्यास सांगितलं जाई. त्यांच्यावर नमाज पडण्यासाठी दबावही आणला जात असे. धर्माचा आणि कामाचा संबंध असू नये, असं त्यांचं ठाम मत होतं. त्यावरून त्यांनी आपल्या संपादकांशी वादही घातला.

त्यांनी वेगवेगळ्या माध्यमांमध्ये काम केलं. जैन टीव्हीमध्ये त्यांनी अपंगत्व, विमान वाहतुकीतील ताणतणाव आणि अंधांच्या जीवनावर काम केलं. पण तिथे जाहिरातबाजी जास्त असल्याचं त्यांना जाणवलं आणि त्यातून त्यांना समाधान मिळालं नाही.

'द ट्रिब्यून' नंतर त्या 'द हिंदू'मध्ये रुजू झाल्या. तिथे त्यांना स्वतःचा अवकाश गवसला. नाटक, संगीत, चित्रपट आणि संस्कृती हे त्यांचे आवडीचे विषय बनले. या विषयांनीच त्यांच्या करिअरला खरी ओळख दिली.

दिल्लीत एकट्याने राहताना त्यांना अनेक संकटांचा सामना करावा लागला. विशेषतः एक मुस्लिम महिला म्हणून त्यांना सुरक्षिततेची काळजी वाटायची. वडिलांना भीती वाटू नये म्हणून त्या काही गोष्टी सांगत नसत. शेवटी त्या जामिया मिलिया इस्लामियाच्या हॉस्टेलमध्ये राहू लागल्या.

'द हिंदू'मध्ये असताना त्या खूपच प्रसिद्ध झाल्या. एनडीटीव्ही, दूरदर्शन, सहारा, आजतक, टाइम्स नाऊ अशा अनेक चॅनेलवर त्यांना सिनेमा, कला आणि सामाजिक प्रश्नांवर बोलण्यासाठी बोलावले जाई.

ज्या पालकांचं कौतुक मिळवण्यासाठी त्या धडपडत होत्या, त्यांचं मत अखेर बदललं. "मी टीव्हीवर दिसू लागली आणि माझे लेख प्रसिद्ध होऊ लागले, तेव्हा वडिलांच्या डोळ्यात पाणी आलं. आता लोक त्यांना माझी ओळख देऊन ओळखू लागले होते. माझी मुलगी माझं नाव उज्ज्वल करतेय, हे पाहून ते खूप आनंदी झाले," असं त्या भावूक होऊन सांगतात.

कामाच्या ठिकाणी धर्माचा कधीच अडथळा आला नाही, हे त्या आवर्जून सांगतात. "सहकारी अनेकदा गंमतीने विचारायचे की, तुम्ही बुरखा किंवा हिजाब घालणार नाही का? त्यावर मी हसत उत्तर द्यायची की, 'मी द हिंदू मधली मुसलमान आहे'," अशी त्यांची रोखठोक वृत्ती होती.

समाजातील काही भेदभावाचे अनुभवही त्यांना आले. गाझियाबादमध्ये असताना मुस्लिम असल्यामुळे त्यांना घर भाड्याने मिळणं कठीण झालं होतं. सुरक्षिततेसाठी त्यांना आपली ओळख लपवून राहावं लागलं होतं. हा भेदभाव राजकीयपेक्षा सामाजिक अधिक होता, असं त्यांना वाटतं.

लग्नासाठीही त्यांच्यावर खूप दबाव होता. पण त्यांनी आधी आपल्या जबाबदाऱ्या पार पाडल्या. आईच्या निधनानंतर वडिलांचा आणि भावाचा सांभाळ केला. नोएडामध्ये स्वतःचं घर घेतलं. त्यांच्यासाठी वडिलांची काळजी घेणं लग्नापेक्षा जास्त महत्त्वाचं होतं.

नंतर त्यांना युसूफ उझ जमान यांची सोबत लाभली. मात्र, २०१६ मध्ये 'द हिंदू'मधील कर्मचारी कपातीमुळे त्यांना नोकरी गमवावी लागली. त्यानंतर कोरोनामुळे आर्थिक ओढताण झाली. पत्रकारितेत सामाजिक सुरक्षितता खूप कमी आहे, याची त्यांना प्रकर्षाने जाणीव झाली.

अखेर हे जोडपं आपल्या वृद्ध पालकांची काळजी घेण्यासाठी आसनसोलला गेलं. सध्या त्या 'चिल्ड्रन्स बुक ट्रस्ट'मध्ये (CBT) महत्त्वाच्या पदावर काम करतात. मुलांसाठी कथा सांगणं, वर्कशॉप घेणं आणि ब्रँडिंग करणं यात त्या गुंतलेल्या आहेत. "आम्हाला स्वतःची मुलं नाहीत, त्यामुळे मुलांसोबत काम करणं हा खूपच सुंदर अनुभव आहे," असं त्या म्हणतात. ७० वर्षांच्या या संस्थेत त्यांनी अनेक नवे आणि धाडसी उपक्रम सुरू केले आहेत.

राजकारण, सीबीआय, दिल्ली पोलीस अशा अनेक कठीण विषयांवर काम करूनही त्यांना अनेकदा कला आणि संस्कृतीसारखे 'सॉफ्ट बीट्स' दिले गेले. तरीही त्यांनी तिथे आपली वेगळी ओळख निर्माण केली. आता त्या फ्रीलान्स कामासोबत आपली नवी इनिंग उत्साहाने खेळत आहेत.