रत्ना जी. चोत्राणी
भारतीय संस्कृतीची पाळेमुळे घट्ट रुजवून आणि एका विशिष्ट ध्येयाने प्रेरित होऊन झीनत पनाह आज भारताच्या समृद्ध हस्तकला वारशाचा गौरव करत आहेत. हा वारसा जिवंत ठेवणाऱ्या कुशल कारागिरांचे जीवन सुधारण्यासाठी त्या सातत्याने प्रयत्नशील आहेत.
पारंपरिक भारतीय हातमाग क्षेत्रात त्यांनी एक नवा पायंडा रचला आहे. पारंपरिक कारागिरीमध्ये आधुनिक डिझाईन्स आणि रंगांचा सुरेख मेळ घालण्यासाठी त्या विशेष ओळखल्या जातात. पर्यावरणपूरक पद्धती आणि नैतिक मूल्ये हा त्यांच्या संपूर्ण व्यवसायाचा मुख्य आत्मा आहे.
इकर, पोचमपल्लीपासून ते मणलगिरी आणि कलमकारीपर्यंतच्या हाताने विणलेल्या कलाकृती भारतीय कारागिरांच्या कौशल्याला जगासमोर आणतात. त्यांच्या प्रत्येक डिझाईनमधून संस्कृती विणणारा एक शाश्वत आणि कधीही जुना न होणारा वारसा दिसून येतो.
भारतामध्ये हातमाग हे अभिव्यक्तीचे सर्वात जुन्या माध्यमांपैकी एक आहे. मच्छलीपट्टणमच्या कलमकारीवरील गुंतागुंतीचे नक्षीकाम आणि मणलगिरी साड्यांचे गडद राजेशाही रंग मनाला भुरळ पाडतात. दुसरीकडे, नारायणपेठ साड्या आणि ड्रेस मटेरिअलमधील आकर्षक विरोधाभास तसेच व्हायब्रंट रंग आपल्या दिव्य संस्कृतीची साक्ष देतात. तेलंगणासह संपूर्ण भारतातील कारागीर आणि विणकरांनी विणकामाचे हे मौल्यवान तंत्र पिढ्यानपिढ्या पुढे पोहोचवले आहे. भारताची सांस्कृतिक समृद्धी जपण्यात या तंत्राचा मोठा वाटा आहे.
हैदराबादच्या महिला उद्योजिका झीनत पनाह यांनी पाऊल पुढे टाकत या क्षेत्रात मोठे काम केले आहे. त्यांनी आपल्या कारागिरांसोबत मिळून शाल, स्टोल, दुपट्टे आणि साड्यांची निर्मिती केली आहे. त्यांच्या ब्रँडच्या माध्यमातून हातमाग कापड क्षेत्राची भाषा अधिक समृद्ध करण्यासाठी नवीन मार्ग शोधले जात आहेत.
इक्कत विणकाम ही भारताची सर्वात जुनी आणि टिकून राहिलेली कापड परंपरा आहे. नैसर्गिक रंग आणि पेन (कलम) यांच्या वापराने शतकांच्या कारागिरी, राजाश्रय आणि तांत्रिक सुधारणांमधून हा इतिहास आकाराला आला आहे.
हैदराबादमध्ये जन्मलेल्या आणि तिथेच मोठ्या झालेल्या ४२ वर्षीय उद्योजिका झीनत यांनी आपल्या बालपणापासूनच सुरैय्या हसन अली यांच्यासोबत काम केले आहे. सुरैय्या यांनी भारतातील हस्तकलेच्या प्रसारासाठी खूप मोठे योगदान दिले असून त्या भारतीय कापड इतिहासातील सर्वात महत्त्वाच्या पुनरुज्जीवक मानल्या जातात.
झीनत पनाह यांचे संपूर्ण बालपण सुरैय्या यांच्या स्टोअरमध्ये आणि विणकरांच्या सहवासात गेले. त्यांच्या आजच्या सर्व डिझाईन्स, गुंतागुंतीची नक्षी आणि आकर्षक कपड्यांची शैली ही त्यांनी प्रत्येक उन्हाळ्यात आपल्या गुरूंकडून शिकलेल्या ज्ञानाचा परिपाक आहे.
बालपणातील या अनुभवाने त्यांच्या मनावर कधीही न मिटणारी सुंदर छाप सोडली. यातूनच त्यांच्यामध्ये संस्कृतीशी जोडलेली एक उत्कृष्ट डिझाईन समज विकसित झाली. हस्तकलेचे सौंदर्य आणि समृद्ध संस्कृतीच्या या सुरुवातीच्या परिचयाने सुरैय्या यांच्या प्रवासाला एक नवी दिशा दिली. हातमाग क्षेत्रातील दिग्गज सुरैय्या यांच्या निधनानंतरही हा प्रवास अविरत सुरू आहे.
झीनत आता त्यांच्या विणकर आणि कारागिरांसोबत मिळून कापड, सतरंज्या, साड्या, स्टोल आणि पडद्यांचे कपडे तयार करत आहेत. त्यांच्या प्रत्येक कलेक्शनमधून भारताच्या विविध परंपरा आणि समृद्ध सांस्कृतिक वारशाची एक अनोखी गोष्ट समोर येते.
'सस्टेनेबल' (पर्यावरणपूरक) हा शब्द मार्केटिंगचा नवा ट्रेंड बनण्याच्या खूप आधीपासून हीच आपल्या जगण्याची आणि काम करण्याची मूळ पद्धत होती. शुद्ध कापूस आणि रेशमाचे हातमाग कापड यापूर्वी पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या तंत्राचा वापर करून यार्डबाययार्ड अतिशय काळजीपूर्वक विणले जायचे.
त्या काळात उप्पाडा साड्या, नारायणपेठ आणि मणलगिरी कॉटन, वैशिष्ट्यपूर्ण इक्कत आणि सिल्कचे प्रकार तयार केले जायचे. हे कापड प्रकाशात अत्यंत सुंदर चमकायचे. हे नैसर्गिक धागे शरीरासाठी उत्तम आणि थंड असायचे. प्रत्येकाच्या कपाटात या कपड्यांना मानाचे स्थान असायचे. त्या काळात फॅशन खूप संथ गतीने बदलायची, कारण ती पद्धतच तशी होती.
आज संपूर्ण फॅशन उद्योग पुन्हा एकदा जुन्या आणि पर्यावरणपूरक संसाधनांकडे वळत आहे. अशा काळात डिझायनर्स आणि उद्योजकांची नवीन पिढी या पारंपरिक कापडाकडे पुन्हा आकर्षित होत आहे. एकेकाळी फक्त ठराविक प्रकारच्या कपड्यांपुरतेच मर्यादित असलेले हे हातमाग कापड आज आधुनिक आणि कायमस्वरूपी टिकणाऱ्या फॅशनच्या रूपात नव्याने सादर केले जात आहे.
झीनत पनाह यांनी सामाजिक जाणीव आणि उच्च फॅशन यांच्यामध्ये आपला एक वेगळा सुवर्णमध्य शोधला आहे. ही अशी जागा आहे जिथे त्यांचे कारागीर आणि ग्राहक त्यांच्या मूल्यांशी जोडले जातात. हा प्रवास भारताच्या आदर्शांचे प्रतिनिधित्व करतो आणि देशाचा हस्तकला वारसा अखंड पुढे नेण्याचे काम करत आहे.
.jpeg)
_(1).jpg "झैनब सय्यद")
_(4).jpg "नगमा मोहम्मद मलीक")
_(3).jpg "शबिना निशात ओमर")