ओनिका माहेश्वरी 

रेडिओच्या जगात आपल्या अनोख्या आवाजाने आणि अत्यंत खिळवून ठेवणाऱ्या शैलीसाठी सायमा रहमान ओळखल्या जातात. लोक त्यांना 'आरजे सायमा' याच नावाने ओळखतात. त्यांचा कार्यक्रम ऐकणे हा श्रोत्यांसाठी नेहमीच एक अत्यंत सुखद अनुभव असतो. त्यांचे कार्यक्रम केवळ मनोरंजनच करत नाहीत, तर श्रोत्यांना जीवन, आठवणी आणि भावनांशी थेट जोडतात.

'पुरानी जीन्स', 'उर्दू की पाठशाला', सआदत हसन मंटो यांच्या कथांवरील एखादा कार्यक्रम असो किंवा जुन्या गाण्यांची एखादी सुंदर मैफल असो; जुन्या आठवणींना उजाळा देणे आणि त्याच वेळी एका नव्या दृष्टिकोनातून श्रोत्यांना प्रेरणा देणे, हे त्यांच्या कार्यक्रमाचे मोठे वैशिष्ट्य आहे.

'आरजे सायमा'ला जेव्हा एका खाजगी रेडिओ स्टेशनने 'पुरानी जीन्स' या कार्यक्रमाची ऑफर दिली, तेव्हा त्यांना जुनी हिंदी गाणी फारशी माहीत नव्हती. हे ऐकून अनेकांना नक्कीच आश्चर्य वाटेल. त्यांना फक्त दोनच जुनी गाणी माहीत होती. "तू हिंदू बनेगा ना मुसलमान बनेगा, इंसान की औलाद है इंसान बनेगा," हे गाणे त्यांचे वडील नेहमी गुणगुणायचे. तर त्यांची आई "चांदनी रात है, प्यार की बात है," हे गाणे कायम गायची.

यामागचे एक मुख्य कारण म्हणजे, सायमा त्यावेळी आकाशवाणीवर 'युववाणी' हा कार्यक्रम करत होत्या. तिथे त्यांचा संबंध बहुतांशी पाश्चिमात्य संगीताशीच यायचा. मायकेल जॅक्सन, एल्विस प्रेस्ली, व्हिटनी ह्युस्टन आणि फ्रँक सिनात्रा यांसारख्या कलाकारांची गाणी त्या नेहमी ऐकत असत. हा कार्यक्रम भविष्यात आपल्या आयुष्याला एक नवी दिशा देईल, याची त्यांना त्यावेळी पुसटशीही कल्पना नव्हती.

सायमा रहमान यांचा जन्म २५ डिसेंबर १९८५ रोजी नायजेरियात झाला. त्यांचे वडील ओझैर-ए-रहमान तिथे एका अध्यापनाच्या कामासाठी गेले होते. एका मुलाखतीत सायमा यांनी त्या काळातील जुन्या आठवणी सांगितल्या आहेत.

"मी दीड वर्षांची असताना आम्ही भारतात परतलो आणि मी दिल्लीतच लहानाची मोठी झाले. मी शीख मुलांसाठी असलेल्या गुरु हरकिशन पब्लिक स्कूलमध्ये शिक्षण घेतले. तिथे मी आणि माझी भावंडेच काय ती मुस्लिम मुले होतो. तिथे मी गुरुमुखी वाचायला, लिहायला आणि बोलायला शिकले. गुरुमुखी ही माझी तिसरी भाषा बनली. मला गाण्याची खूप आवड होती. त्यामुळे मी शाळेच्या प्रार्थनेत प्रमुख गायिका बनले. मी विविध गुरुद्वारांमध्ये शब्द आणि कीर्तनही गायले आणि तिथल्या कीर्तन स्पर्धांमध्ये भागही घेतला," असे त्या सांगतात.

शाळेत मुस्लिम असलेली तीच एकमेव मुले असल्यामुळे त्यांची बोलण्याची पद्धत इतरांपेक्षा नक्कीच वेगळी होती. यामुळे अनेकदा शिक्षकांना मोठी गंमत वाटायची. त्यामुळे त्यांना जास्तीत जास्त बोलायला लावण्यासाठी काही शिक्षक जाणीवपूर्वक वेगळ्या गमतीजमती करायचे, अशी आठवण त्यांनी सांगितली.

पण काही शिक्षक त्यांची नेहमी खिल्ली उडवायचे आणि त्यांना अत्यंत असंवेदनशील प्रश्न विचाराचे. मुस्लिम लोक औरंगजेबाची पूजा करतात का, असे प्रश्न त्यांना विचारले जायचे. त्यावेळी त्या खूप लहान होत्या. त्यांनी एकदा आपल्या आईला हे खरे आहे का, असे विचारले. हे ऐकून त्यांची आई खूपच अस्वस्थ झाली.

आणखी एका घटनेत एका शिक्षकाने त्यांना बकरी ईदवरून खूप टोचून बोलले. प्राण्यांचा बळी देताना मुस्लिमांना काहीच लाज कशी वाटत नाही, असा सवाल त्यांनी केला. या घटनेने सायमा खूप दुखावल्या आणि त्यांना अश्रू अनावर झाले. पण शाळेतील इतर विद्यार्थी आणि बहुतांश शिक्षकांनी दिलेल्या अपार प्रेमापुढे हे कटू प्रसंग खूपच क्षुल्लक होते, असे त्या अगदी मोकळेपणाने सांगतात.

दहावीत असताना सायमा यांनी 'शालेय शिक्षणात लैंगिक शिक्षण सक्तीचे करावे का?' या आंतरशालेय वादविवाद स्पर्धेत भाग घेतला. त्यांनी या विषयाच्या बाजूने आपले मत मांडले. त्या काळात हा विषय मांडणे हे खूप मोठे पाऊल होते. दिल्लीतील अनेक नामांकित शाळांमधील विद्यार्थ्यांशी स्पर्धा करून त्यांनी त्यामध्ये पहिला क्रमांक पटकावला. आपल्याला बोलण्याची किती आवड आहे आणि भाषा व सादरीकरणावर प्रभुत्व मिळवणे किती महत्त्वाचे आहे, याची जाणीव त्यांना त्याच क्षणी झाली.

शालेय जीवनातच त्यांचा संगीताकडे मोठा ओढा होता. संगीताशी असलेल्या या घट्ट नात्याने त्यांच्या बालपणाला एक अत्यंत सर्जनशील दिशा दिली. शब्दांचे उच्चार, बोलण्याची पद्धत, त्यांच्या आवाजातील तो ताजेपणा आणि लयबद्धता या सर्व गोष्टी सायमा यांच्यातील समृद्ध संस्कृतीची साक्ष देतात. त्यांचे हेच वेगळेपण श्रोत्यांना नेहमी त्यांच्याकडे खेचून घेते.

रेडिओ ऐकणे हा त्यांच्या घरातील दिनचर्येचाच एक भाग होता. त्यांचे कुटुंबीय अनेकदा रेडिओवरील कार्यक्रम ऐकत असत. त्याच वातावरणात वाढताना सायमा यांनी एक मोठे स्वप्न पाहिले होते; ते म्हणजे बातमीदार होण्याचे!

रेडिओवरचे वेगवेगळे आवाज एकाच ओळीला कसे वेगवेगळे रूप देतात, याचे त्यांना खूप मोठे आकर्षण होते. "ये आकाशवाणी है, अब आप... इनसे समाचार सुनिए," या ओळीतील प्रत्येक वेळी बदलणारे नाव त्यांच्या मनात खूप कुतूहल निर्माण करायचे. या कुतूहलातूनच त्यांची रेडिओ आणि बातम्या वाचण्यातील आवड वाढत गेली.

हळूहळू त्यांनी घरीच वर्तमानपत्रे मोठ्याने वाचून सराव करण्यास सुरुवात केली. शब्दांचे उच्चार, शब्दांची स्पष्टता आणि बोलण्याची पद्धत याकडे त्यांनी विशेष लक्ष देण्यास सुरुवात केली. त्या आपल्या दिवाणखान्यात बसून एखाद्या रेडिओ न्यूज रीडरप्रमाणे सराव करत असत. "ये आकाशवाणी है, अब आप सायमा रहमान से समाचार सुनिए," अशा ओळीने त्या बातम्यांना सुरुवात करायच्या आणि मग वर्तमानपत्रातील बातम्या मोठ्याने वाचायच्या. या सरावातून त्यांना बातम्या वाचायला किती आवडते, हे त्यांच्या लक्षात आले. शब्दांची ताकद आणि आवाजावरील नियंत्रण याची त्यांना मोठी जाणीव झाली.

बारावीत असताना त्यांना आकाशवाणीच्या 'युववाणी' कार्यक्रमात काम करण्याची मोठी संधी मिळाली. रेडिओच्या जगातील हे त्यांचे पहिले पाऊल होते. तिथे काम करताना त्यांनी स्वतःच्या कौशल्याला अधिक धार आणली. अल्पावधीतच त्या इंग्रजी बातम्यांच्या निवेदिका बनल्या.

सायमा यांनी दिल्लीतील सर्वात प्रतिष्ठित अशा मिरांडा हाऊसमधून समाजशास्त्रात पदवी घेतली. त्यानंतर त्यांनी समाजकार्यात पदव्युत्तर पदवी आणि एम.फिल पूर्ण केले. शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी काही काळ अध्यापनाचे कामही केले. त्या काळात त्या अध्यापन आणि रेडिओ अशा दोन्ही दगडांवर पाय ठेवून होत्या.

पण हा काळ फार काळ टिकला नाही. त्यांनी केवळ सहा महिनेच शिकवले. पण त्याच वेळी त्यांचा 'पुरानी जीन्स' हा रेडिओ शो प्रचंड लोकप्रिय झाला. या कार्यक्रमाला श्रोत्यांनी अक्षरशः डोक्यावर घेतले. सायमा रहमान यांना राष्ट्रीय स्तरावरील सर्वोत्कृष्ट रेडिओ जॉकीचा पुरस्कारही मिळाला.

अखेर त्यांना अध्यापन आणि रेडिओ यापैकी एकाची निवड करणे भाग होते. शिकणे ही आयुष्यभर चालणारी प्रक्रिया आहे. पण रेडिओची ओढ त्यांना जास्त होती. त्यामुळे त्यांनी स्वतःला पूर्णपणे रेडिओसाठी झोकून दिले.

'पुरानी जीन्स'ने त्यांना रेडिओच्या जगात एक अत्यंत वेगळी ओळख मिळवून दिली. बॉलिवूडच्या सुवर्णकाळातील गाणी आणि जुन्या आठवणी याभोवतीच हा कार्यक्रम फिरायचा. "तुम्हीही माझ्यासारखेच बॉलिवूडच्या सुवर्णकाळाचे मोठे चाहते असाल, तर 'पुरानी जीन्स' या आमच्या कार्यक्रमात तुमचे खूप खूप स्वागत आहे," या त्यांच्या एका वाक्याने श्रोते थेट एका वेगळ्याच काळात पोहोचायचे. त्यांची सादरीकरणाची पद्धत, कविता आणि जुन्या आठवणी सांगण्याची त्यांची शैली यामुळे हा कार्यक्रम घराघरात लोकप्रिय झाला.

एक रेडिओ जॉकी असण्यासोबतच सायमा रहमान सामाजिक प्रश्नांवरही आपली मते अत्यंत परखडपणे मांडतात. सामाजिक समस्यांबाबत जागरूकता निर्माण करण्यासाठी आणि त्याबद्दल उघडपणे बोलण्यासाठी त्या आपल्या लोकप्रियतेचा अत्यंत सकारात्मक वापर करतात.

भाषा आणि साहित्याशी असलेले त्यांचे नातेही खूप खोल आहे. भाषेचे सौंदर्य आणि योग्य उच्चार याबद्दल त्यांना नेहमीच मोठी आवड आहे. याच आवडीतून त्यांनी 'उर्दू की पाठशाला' हा कार्यक्रम सुरू केला. या कार्यक्रमाच्या माध्यमातून त्यांनी हजारो श्रोत्यांना उर्दू भाषेच्या जवळ आणले. त्या अनेकदा या कार्यक्रमात उर्दू शब्दांचे अर्थ सोप्या भाषेत समजावून सांगतात आणि उर्दू साहित्याच्या समृद्ध संस्कृतीची श्रोत्यांना नव्याने ओळख करून देतात.

आरजे सायमा यांना त्यांच्या या अफाट कारकिर्दीत अनेक मोठ्या पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे. समाजात सलोखा आणि सकारात्मक संवाद वाढवणाऱ्या मूल्यनिष्ठ पत्रकारितेसाठी त्यांना २०२० मध्ये 'गणेश शंकर विद्यार्थी पुरस्कारा'ने गौरवण्यात आले होते. यापूर्वी २००४ मध्ये त्यांना सर्वोत्कृष्ट आरजेचा 'रापा (RAPA) पुरस्कार'ही मिळाला आहे. 'पुरानी जीन्स' आणि 'हर मर्ज की दवा' यांसारख्या अत्यंत लोकप्रिय रेडिओ कार्यक्रमांद्वारे त्यांनी श्रोत्यांसोबत एक अतूट नाते निर्माण केले आहे.

आरजे सायमा आजही एफएम रेडिओवर अत्यंत सक्रिय आहेत. एखाद्या मित्राप्रमाणेच त्या आजही आपल्या श्रोत्यांशी जोडलेल्या आहेत. अनेकांसाठी त्यांचा आवाज हा केवळ एक कार्यक्रम नाहीये. तो एक भावनांचा मोठा कल्लोळ आहे. त्यांचा हा आवाज आजही आपल्या श्रोत्यांसाठी जुन्या आठवणी, कविता, संगीत आणि जीवनातील अनेक सुंदर अनुभव एकत्र गुंफण्याचे अत्यंत महत्त्वाचे काम करत आहे.