प्रत्येक सामाजिक परिवर्तनाची सुरुवात ही 'जग जसे आहे तसे' स्वीकारण्यास नकार देणाऱ्या एखाद्या व्यक्तीपासूनच होते. 'परवाझ'च्या या आवृत्तीत समाविष्ट असलेल्या महिला वेगवेगळ्या प्रदेशांतून, विविध व्यवसायांतून आणि पार्श्वभूमीतून आल्या आहेत. असे असले तरी, अन्यायाला आव्हान देणे, संधींचा विस्तार करणे आणि इतरांसाठी नवनवे मार्ग तयार करणे या एकाच सामायिक उद्देशाने त्या सर्व एकत्र जोडल्या गेल्या आहेत. त्यांच्या या कहाण्या केवळ वैयक्तिक यशापुरत्या मर्यादित नाहीत. त्या भारतामधील विविध समुदाय, संस्था आणि लोकांची मानसिकता बदलण्याविषयी आहेत.
सुंदरबनच्या नाजूक आणि दुर्गम बेटांमधून हलिमा खातून पुढे आल्या आहेत. बालविवाह आणि लैंगिक भेदभावाविरुद्ध त्यांनी मोठा लढा दिला. त्यांच्या या लढ्याने हजारो महिलांना शिक्षण, ओळखपत्रे, आरोग्य सेवा आणि सन्मान मागण्याचे धैर्य दिले. अनेक धमक्या आणि विरोधाचा सामना करावा लागूनही त्यांनी शांततेचे रुपांतर एका सामूहिक चळवळीत केले. तळागाळातील नेतृत्व संपूर्ण समुदायाचा चेहरामोहरा बदलू शकते, हे त्यांनी सिद्ध करून दाखवले.
पश्चिम उत्तर प्रदेशात हिना सैफी या भारताच्या पर्यावरण चळवळीतील एक शक्तिशाली तरुण आवाज म्हणून उदयास आल्या आहेत. ज्या गावात मुली क्वचितच प्राथमिक शाळेपुढील शिक्षण घेत असत, तिथून पुढे येत त्यांनी थेट संयुक्त राष्ट्रांची (UN) मान्यताप्राप्त पर्यावरण नेत्या बनण्याचा बहुमान मिळवला. पर्यावरण जागरूकतेसोबत महिलांचा सहभाग, अपारंपरिक ऊर्जा आणि लोकचळवळ यांची सांगड त्यांनी घातली. हवामान बदलाची लढाई तळागाळापासूनच सुरू होते, हे त्यांनी आपल्या कार्यातून दाखवून दिले.
मुलींना शिक्षण देणे हे सपिना हुसैन यांच्या आयुष्याचे मुख्य ध्येय आहे. त्यांच्या 'एज्युकेट गर्ल्स' या संस्थेने भारतातील काही अत्यंत मागासलेल्या भागांमधील लाखो मुलींना शाळेच्या वर्गापर्यंत पोहोचवण्याचे मोठे काम केले आहे. एखाद्या मुलीला शिक्षित करणे म्हणजे केवळ साक्षर करणे नव्हे. शिक्षणामुळे मिळालेल्या संधी आणि आत्मविश्वासाच्या जोरावर संपूर्ण कुटुंबे, समाज आणि येणाऱ्या पिढ्या बदलतात, याची आठवण त्यांचे कार्य आपल्याला करून देते.
साजदा सुलताना अहमद यांचे सार्वजनिक जीवन हे त्यांच्या आयुष्यभराच्या सेवावृत्तीतून आकाराला आले आहे. एका साध्या सामाजिक कामातून सुरू झालेल्या त्यांच्या प्रवासाचे रुपांतर पुढे संसदीय नेतृत्वात झाले. लोकांची सहज भेट घेणे, करुणा आणि विश्वास ही त्यांच्या नेतृत्वाची मुख्य वैशिष्ट्ये राहिली. एका समाजसेविकेपासून ते तब्बल तीन वेळा संसद सदस्य (खासदार) होण्यापर्यंतचा त्यांचा हा प्रवास खूप महत्त्वाचा आहे. प्रामाणिक जनसेवा हाच राजकीय नेतृत्वाचा सर्वात मजबूत पाया कसा बनू शकतो, याचे हे उत्तम उदाहरण आहे.
सना खान यांची कहाणी ही कृतज्ञता आणि संकटातून तावून सुलाखून निघण्याच्या जिद्दीवर आधारलेली आहे. स्वतःच्या आयुष्यातील वैयक्तिक अडचणींवर मात केल्यानंतर त्यांनी 'राहत फाउंडेशन'ची स्थापना केली. वंचित मुलांना आणि विशेषतः मुलींना शिक्षण, व्यावसायिक प्रशिक्षण व रोजगाराच्या संधी मिळाव्यात यासाठी ही संस्था काम करते. आपल्या करुणेचे रूपांतर एका सुसंघटित कार्यात करून त्यांनी हजारो मुलांना स्वाभिमानाने स्वतःचे भविष्य घडवण्यास मदत केली आहे.
गेल्या अनेक दशकांपासून शाईस्ता अंबर या देशातील मुस्लिम महिलांच्या हक्कांसाठी सर्वात मोठा आवाज ठरल्या आहेत. कायदेशीर सुधारणा, सार्वजनिक वकिली, ऑल इंडिया मुस्लिम वुमन पर्सनल लॉ बोर्ड आणि त्यांची पथदर्शी 'अंबर मशीद' या माध्यमातून त्यांनी एक नवा आदर्श ठेवला. महिलांना न्याय, समानता आणि सन्मान मिळवून देण्यासाठी धार्मिक श्रद्धा आणि घटनात्मक मूल्ये एकत्र काम करू शकतात, हे त्यांनी दाखवून दिले.
तमिळनाडूमध्ये शरीफा खानम यांनी केवळ आंदोलनाचा मार्ग न निवडता संस्थात्मक उभारणीला प्राधान्य दिले. त्यांनी 'स्टेप्स' (STEPS) आणि पहिल्या 'मुस्लिम वुमेन्स जमात'च्या माध्यमातून महिलांसाठी सुरक्षित जागा निर्माण केल्या. कौटुंबिक हिंसाचार, घटस्फोट आणि भेदभावाचा सामना करणाऱ्या महिलांना तिथे न्याय, समुपदेशन व कायदेशीर मदत दिली जाते. महिलांच्या आवाजाला केंद्रस्थानी ठेवून त्यांनी समुदाय नेतृत्वाची एक नवीन व्याख्या तयार केली आहे.
केरळमधील कार्यकर्त्या व्ही. पी. सुहरा यांनी सातत्याने एक महत्त्वाचा विचार मांडला आहे. कुराण आणि संविधान या दोन्ही क्षेत्रांनी दिलेली न्यायाची तत्त्वे मुस्लिम महिलांनाही तितकीच लागू होतात, असे त्यांचे ठाम मत आहे. पर्सनल लॉ मधील भेदभाव करणाऱ्या व्याख्यांवर त्यांनी प्रश्न उपस्थित केले. समुदायाच्या आतूनच सुधारणांचा आग्रह धरत त्यांनी महिलांच्या अनेक पिढ्यांना त्यांचे हक्क मिळवण्यासाठी प्रोत्साहित केले.
डॉ. जाहिदा इक्बाल सिद्दीकी यांचे जीवन म्हणजे चिकाटीचे एक उत्तम उदाहरण आहे. नियमित डायलिसिस सुरू असतानाही त्या अत्यंत समर्पित वृत्तीने शिकवण्याचे कार्य करत आहेत. त्या विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करतात, साहित्यविषयक कार्यक्रमांचे आयोजन करतात आणि उर्दू शिक्षणाचा प्रसार करतात. शारीरिक आजारपण माणसाची शिकण्याची, सेवा करण्याची आणि आशेची जिद्द कमी करू शकत नाही, हे त्यांच्या या प्रवासाने सिद्ध केले आहे.
या प्रेरणादायी संग्रहाची पूर्तता झाकिया सोमन यांच्या कार्याने होते. त्यांच्या वैयक्तिक संघर्षातूनच भारतातील मुस्लिम महिलांच्या हक्कांच्या एका सर्वात प्रभावशाली चळवळीचा पाया रचला गेला. 'भारतीय मुस्लिम महिला आंदोलन' (BMMA) या संस्थेच्या सह-संस्थापक म्हणून त्यांनी तात्काळ तीन तलाक विरुद्धच्या मोहिमेचे नेतृत्व केले. कुराण आणि संविधान या दोन्हीवर आधारित समानतेच्या दृष्टीकोनाचे त्यांनी समर्थन केले. महिलांनी आपली धार्मिक श्रद्धा किंवा ओळख न सोडता न्यायासाठी लढा दिला पाहिजे, अशी प्रेरणा त्यांचे कार्य आजही देत आहे.
एकत्रितपणे विचार केल्यास, या दहा महिला समकालीन भारतातील नेतृत्वाचे वेगवेगळे चेहरे आहेत. यामध्ये कार्यकर्त्या, शिक्षिका, कायदेतज्ज्ञ, सुधारक, पर्यावरणवादी आणि समाज उभारणी करणाऱ्या महिलांचा समावेश आहे. कोणताही अर्थपूर्ण बदल सत्तेच्या कॉरिडोअरमधून सुरू होत नाही, तर तो रूढी-परंपरांना आव्हान देणाऱ्या, दुर्बलांच्या पाठीशी उभ्या राहणाऱ्या आणि संकटातही टिकून राहणाऱ्या व्यक्तींपासून सुरू होतो, यावर या महिलांनी पुन्हा एकदा शिक्कामोर्तब केले आहे. त्यांच्या या कहाण्या केवळ जीवनचरित्र नाहीत, तर त्या अधिक न्याय्य, दयाळू आणि सर्वसमावेशक भारत घडवण्याचा एक मजबूत आराखडा आहेत.
_(1).jpg "सामाजिक क्षेत्रात अग्रेसर असलेल्या १० मुस्लीम महिला")
.jpeg)
_(3).jpg "हलिमा खातून")
.webp "भारतातील पहिल्या महिला ऑडिओ इंजिनिअर साजिदा खान")
.jpg "ऋतबा शौकत")