डॉ. फिरदौस खान

देशात मुस्लिम समाज हा खूप मागासलेला मानला जातो. सच्चर समितीच्या अहवालातही मुस्लिमांची आर्थिक, शैक्षणिक आणि सामाजिक परिस्थिती बिकट असल्याचे म्हटले होते. या समाजाला मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी सरकारने विशेष प्रयत्न करावेत, अशी शिफारस या समितीने केली होती. सरकारने यावर किती अंमलबजावणी केली हा चर्चेचा विषय असू शकतो. पण सच्चर समितीचा अहवाल आल्यानंतर मुस्लिमांमध्ये नक्कीच जागृती निर्माण झाली. समाजातील काही जागरूक लोक पुढे आले आणि त्यांनी परिस्थिती बदलण्यासाठी पुढाकार घेतला.

असेच एक व्यक्तिमत्व म्हणजे हरियाणातील सोनीपतच्या ईदगाह कॉलनीत राहणारे राजेश खान माच्छरी. व्यवसायाने वकील असलेले राजेश खान हे आपल्या जनसेवेसाठी ओळखले जातात. अल्पसंख्याक, दलित, मागासवर्गीय आणि पीडितांचा आवाज शासन-प्रशासनापर्यंत पोहोचवण्याचे काम ते करत आहेत.

कौटुंबिक पार्श्वभूमी

राजेश खान माच्छरी स्वतः मुस्लिम समाजातील मागास वर्गातून येतात. त्यामुळे समाजाचे दुःख आणि अडचणी त्यांना चांगल्या प्रकारे समजतात. त्यांनी उच्च शिक्षण घेतले आहे.

ते सांगतात, "माझा जन्म १० जुलै १९७९ रोजी हरियाणाच्या सोनीपत जिल्ह्यातील 'बादशाहपूर माच्छरी' गावात झाला. आम्ही पाच भावंडं आहोत. माझी आई नन्ही या गृहिणी आहेत. माझे वडील करतार सिंह सक्का यांचे आजोबा चांदू जी हे आमच्या बिरादरीचे (समाजाचे) चौधरी होते. ते म्हशींचा व्यापार करायचे. आमचा हा व्यवसाय हरियाणापासून दिल्ली, बागपत, गाझियाबाद, हैदराबाद ते थेट महाराष्ट्रापर्यंत पसरलेला होता. मी शिकावं आणि कुटुंबाचं नाव मोठं करावं, अशी माझ्या आई-वडिलांची इच्छा होती. मी मेरठच्या चौधरी चरण सिंह विद्यापीठातून 'बी.ए. एल.एल.बी.'चे शिक्षण पूर्ण केले. सध्या मी सोनीपत न्यायालयात वकील म्हणून काम करत आहे. या व्यवसायातूनच माझ्या घराचा गाडा चालतो."

समाजसेवेचा वारसा

समाजसेवा हे राजेश खान आपले कर्तव्य मानतात. अनेक स्वयंसेवी संस्थांशी जोडले जाऊन ते देश आणि समाजाची सेवा करत आहेत.

ते सांगतात, "मला समाजसेवेची प्रेरणा माझ्या घरातूनच मिळाली. माझी आई कोणालाही अडचणीत पाहू शकत नाही. तिला जेवढे शक्य आहे, तेवढी मदत ती गरजूंना करते. कधी अन्नाच्या रूपात, तर कधी धान्य आणि कपड्यांच्या रूपात ती मदत करते. नातेवाईक असो वा शेजारी, कोणाच्याही सुख-दुःखात ती धावून जाते. माझे पणजोबा चांदू सक्का हे समाजातील भांडण-तंटे मिटवायचे. अडीअडचणी सोडवण्यासाठी लोक त्यांच्याकडे यायचे. ते सर्वांना मदत करायचे. मलाही त्यांच्यासारखंच व्हायचं होतं."

कब्रस्तान आणि आरक्षणाचा लढा

आपल्या कामाबद्दल माहिती देताना ते म्हणतात, "२००६ पासून मी 'कब्रस्तान इंतजामिया संघर्ष समिती, हरियाणा'चा अध्यक्ष आहे. आमची समिती कब्रस्तानांची निगा राखते. तिथे वीज-पाण्याची सोय करणे, अतिक्रमण हटवणे, संरक्षण भिंत बांधणे, माती भरणे आणि झाडे लावणे अशी कामे आम्ही करतो. याशिवाय बेवारस मृतदेहांना सन्मानाने दफन करण्याचे कामही समिती करते."

सक्का म्हणजेच 'अब्बासी' समाजाला मागासवर्गात (Backward Class) स्थान मिळवून देण्यासाठी राजेश खान यांनी मोठा संघर्ष केला आहे. ते सांगतात, "आम्ही सक्का समाजाला मागासवर्गात समाविष्ट करण्यासाठी तत्कालीन मुख्यमंत्री चौधरी ओमप्रकाश चौटाला यांची अनेकदा भेट घेतली. त्यांना लेखी निवेदन दिले. आमच्या प्रयत्नांना यश आले आणि २००१-२००२ मध्ये सक्का समाजाचा समावेश मागासवर्गीय 'ब-अ' (BC-A) गटामध्ये करण्यात आला. आमची संघटना गेल्या २५ वर्षांपासून काम करत आहे. आम्ही २००१-२००२ मध्ये हरियाणा आणि दिल्लीतील समाजबांधवांना एकत्र करून 'अखिल भारतीय अब्बासी वेलफेअर असोसिएशन'ची स्थापना केली होती. त्यावेळी माझ्याकडे जिल्हा सचिवपदाची जबाबदारी होती. नंतर माझे काम पाहून संघटनेचे राष्ट्रीय अध्यक्ष हाजी चांद खान अब्बासी यांनी मला हरियाणाचे प्रदेशाध्यक्ष बनवले."

शिक्षण आणि पर्यावरण

शिक्षण, आरोग्य, स्वच्छता, हुंडाबंदी आणि पर्यावरण या विषयांवर ते जनजागृती करत आहेत. ते सांगतात, "मी १९९८ पासून या क्षेत्रात काम करत आहे. पालकांनी आपल्या मुलांना, विशेषतः मुलींना चांगले शिक्षण द्यावे, अशी माझी इच्छा आहे. कारण केवळ शिक्षणच समाजाची परिस्थिती बदलू शकते. आज मुस्लिम समाज आपल्या मुलांच्या शिक्षणाकडे गांभीर्याने लक्ष देत आहे, ही समाधानाची गोष्ट आहे."

"२००३ मध्ये लग्नानंतर माझी पत्नी सुमन अब्बासी यादेखील माझ्या खांद्याला खांदा लावून समाजप्रबोधनाचे काम करत आहेत. त्या ईदगाह कॉलनीत 'आशा वर्कर' म्हणून काम करतात. त्यामुळे महिलांच्या समस्या त्यांना जवळून माहित आहेत."

"आम्ही वृक्षारोपणालाही प्रोत्साहन देतो. पर्यावरण, आरोग्य आणि अर्थव्यवस्थेसाठी झाडे खूप महत्त्वाची आहेत. ती आपल्याला शुद्ध हवा देतात, तापमान नियंत्रित ठेवतात आणि जमिनीची धूप थांबवतात. झाडांपासून फळे, फुले, औषधे आणि लाकूड मिळते. निसर्गाचा समतोल राखण्यासाठी जास्तीत जास्त झाडे लावली पाहिजेत," असे ते आग्रहाने सांगतात.

हुंडा : एक सामाजिक कीड

हुंडा प्रथेबद्दल ते म्हणतात, "मुस्लिम समाजात ही वाईट प्रथा वेगाने पसरत आहे. यामुळे अनेक मुलींचे आयुष्य बर्बाद होत आहे. हुंडा नसल्यामुळे मुलींची लग्ने होत नाहीत. मुलाकडील लोक भरमसाठ हुंडा मागतात आणि मुलीच्या आई-वडिलांची तेवढी ऐपत नसते. त्यामुळे योग्य स्थळाच्या शोधात मुलीचे लग्नाचे वय निघून जाते. तर दुसरीकडे, हुंड्यासाठी सासरचे लोक सुनांचा छळ करतात. असे अनेक प्रकार समोर येतात. हुंडा हा समाजाला लागलेली कीड (नासूर) आहे."

"यासाठी ते लोक जास्त जबाबदार आहेत, जे आपल्या मुलींच्या लग्नात हुंड्याचे प्रदर्शन करतात. त्यांच्याकडे पैसा आहे म्हणून ते पाण्यासारखा पैसा खर्च करतात. पण यामुळे गरिबांची अडचण होते. श्रीमंतांनी हा देखावा थांबवला पाहिजे, जेणेकरून या वाईट प्रथेला आळा बसेल."

सन्मान आणि पुरस्कार

राजेश खान माच्छरी यांच्या उत्कृष्ट जनसेवेची दखल घेऊन त्यांना अनेक पुरस्कारांनी गौरवण्यात आले आहे.

• २०१७ मध्ये 'इंडियन शेख अब्बासी अल्पसंख्यक महासभा'ने त्यांना 'अब्बासी रत्न अवॉर्ड' देऊन सन्मानित केले.

• २०२२ मध्ये 'ऑल इंडिया अब्बासी महासभा'ने सन्मानपत्र देऊन त्यांचा गौरव केला.