नवी दिल्ली

राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांनी शनिवारी देशभरातल्या ४८ शिक्षकांना राष्ट्रीय शिक्षक पुरस्कार २०२६ प्रदान करून त्यांचा सन्मान केला. या सर्व विजेत्यांमध्ये चार मुस्लिम शिक्षकांचाही सहभाग आहे. त्यांनी स्वतःच्या विद्यार्थ्यांच्या मनात उच्च मूल्यं आणि उत्तम शिकवण रुजवलीय.

हम सभी देशवासी, विकसित भारत के निर्माण के लक्ष्य की ओर आगे बढ़ रहे हैं। विश्व-स्तरीय शिक्षा व्यवस्था के बल पर ही, विकसित राष्ट्र का निर्माण संभव है। pic.twitter.com/z6x6mEHp52

— President of India (@rashtrapatibhvn) September 5, 2026

या पुरस्कार विजेत्यांमध्ये ओडिशातल्या मोहम्मद जफर आलम यांचा समावेश आहे. त्यांनी आदिवासी मुलांच्या आयुष्यात सकारात्मक बदल घडवून आणलाय. एकेकाळी या राज्यातल्या आदिवासी लोकांचं आयुष्य भूक आणि गरिबीशी जोडलं गेलं होतं. अशा कठीण परिस्थितीत त्यांनी या मुलांचं जीवन सुंदरपणे बदलून टाकलं.

यातले इतर महत्त्वाचे विजेते आहेत. यात उत्तर प्रदेशातल्या बलियाचे डॉ. इफ्तिखार खान, जम्मू आणि काश्मीरमधल्या राजौरीचे मोहम्मद अयाज रैना आणि लडाखमधल्या कारगिलचे मोहम्मद मुस्तफा कमाल यांचा सन्मान करण्यात आलाय.

या सर्व विजेत्यांची निवड देशातली २७ राज्यं, सात केंद्रशासित प्रदेश आणि केंद्र सरकारच्या अंतर्गत येणाऱ्या सहा संस्थांमधून करण्यात आलीय. या यादीत २६ पुरुष आणि २२ महिला शिक्षकांचा समावेश आहे. शालेय शिक्षणात उल्लेखनीय योगदान देणाऱ्या आणि विद्यार्थ्यांच्या जीवनात सकारात्मक बदल घडवून आणणाऱ्या शिक्षकांना दरवर्षी हा मानाचा पुरस्कार देऊन गौरवलं जातं.

मोहम्मद जफर आलम

मोहम्मद जफर आलम हे ओडिशातल्या मयूरभंज जिल्ह्यातल्या करंजिया इथल्या एकलव्य मॉडेल रेसिडेन्शियल स्कूलचे कार्यक्षम मुख्याध्यापक आहेत. दुर्गम भागातल्या आदिवासी मुलांना उत्तम दर्जाचं शिक्षण देण्याच्या योगदानाबद्दल त्यांना हा सन्मान मिळालाय.

शाळेच्या वार्षिक स्नेहसंमेलनात निळ्या रंगाच्या जॅकेटमध्ये असलेले मोहम्मद जफर आलम

बनुरिया (तातो) इथे असलेली ही शाळा केंद्रीय आदिवासी व्यवहार मंत्रालयाच्या अंतर्गत उत्तमरीत्या चालवली जाते. ही निवासी आणि सह-शिक्षण शाळा २०१७-१८ मध्ये सहावी ते बारावीच्या विद्यार्थ्यांसाठी सुरू करण्यात आली. तिथे सुमारे ४१० विद्यार्थी उत्तम शिक्षण घेत असून या शाळेची एकूण क्षमता जवळपास ४८० विद्यार्थ्यांची आहे.

आलम यांच्या खंबीर नेतृत्वाखाली ही संस्था अनुसूचित जमातीच्या विद्यार्थ्यांना उच्च आणि व्यावसायिक शिक्षण संस्थांमध्ये प्रवेश मिळवायला आणि भविष्यातल्या रोजगाराच्या संधींसाठीही उत्तमरीत्या तयार केलं जातं.

दुर्गम आदिवासी भागात उत्तम दर्जाच्या शिक्षणाच्या संधींची कमतरता असते. हीच अडचण दूर करण्याच्या उद्देशाने एकलव्य मॉडेल रेसिडेन्शियल स्कूलची स्थापना करण्यात आली. शैक्षणिक दर्जा, निवासी सुविधा आणि आदिवासी विद्यार्थ्यांसाठी स्पर्धात्मक संधींवर भर देऊन जवाहर नवोदय विद्यालयांच्या धर्तीवरच या शाळा विकसित करण्यात आल्या आहेत.

आलम यांना मिळालेल्या या राष्ट्रीय शिक्षक पुरस्कारामुळे दुर्गम आदिवासी भागात काम करणाऱ्या सर्व शिक्षकांच्या महत्त्वाच्या भूमिकेकडे सर्वांचं लक्ष वेधलं गेलंय. अशा कठीण ठिकाणी उत्तम शिक्षणाची सोय उपलब्ध झाल्यास तरुण मुलांच्या आयुष्यात चांगला बदल घडून येऊ शकतो.

डॉ. इफ्तिखार खान

गेल्या २५ वर्षांपासून बलिया इथल्या शासकीय इंटर कॉलेजचे प्रसिद्ध कला शिक्षक डॉ. इफ्तिखार खान मोठं काम करत आहेत. ते स्वतःच्या घरी गरीब आणि वंचित मुलांना कलेचं मोफत शिक्षण देण्याचं मोलाचं काम करत आहेत.

या उपक्रमाची सुरुवात २००० साली झाली. बलियातल्या आर्थिकदृष्ट्या कमकुवत कुटुंबांतल्या गुणवान मुलांना ललित कलेचं (फाईन आर्ट्स) औपचारिक प्रशिक्षण मिळण्याच्या कमी संधी उपलब्ध आहेत, हे डॉ. इफ्तिखार यांनी अचूकपणे ओळखलं. अशा मुलांना देशातल्या प्रमुख संस्थांच्या प्रवेश परीक्षांची तयारी करायला मदतीची गरज होती.

स्वतःच्या शाळेतल्या नियमित शिकवण्याच्या जबाबदाऱ्या सांभाळत त्यांनी दर रविवारी घरी मोफत वर्ग घ्यायला सुरुवात केली. त्यांच्याकडे केवळ बलियामधूनच नाही, तर गोरखपूर, मऊ आणि शेजारील बिहारमधूनही अनेक विद्यार्थी आशेने शिक्षण घ्यायला येतात.

उन्हाळ्याच्या सुट्टीत ते मुलांसाठी चित्रकलेच्या विशेष कार्यशाळाही आवर्जून आयोजित करतात. यातून मुलांना नियमित सराव आणि वैयक्तिक स्तरावर उत्तम मार्गदर्शन मिळतं. त्यांचं हे प्रशिक्षण प्राथमिक चित्रकलेपुरतं अजिबात मर्यादित नाही. ते फाईन आर्ट्सच्या क्षेत्रातल्या उच्च शिक्षण संस्थांमध्ये प्रवेश मिळवायलाही या विद्यार्थ्यांना उत्तमरीत्या तयार करतात.

आपल्या विद्यार्थ्यांसोबत डॉ. इफ्तिखार खान.

त्यांच्या मोलाच्या मार्गदर्शनाखाली २०० हून अधिक विद्यार्थ्यांनी उच्च शिक्षण घेतलंय आणि फाईन आर्ट्समध्ये उत्तम करिअर घडवलंय. यातले काही विद्यार्थी आता भारतातल्या आघाडीच्या कंपन्यांसोबत काम करताहेत. तसंच इतर काही विद्यार्थी परदेशातही भारतीय कलेचा प्रसार करताहेत.

यात बलियाचा नीरज सिंग हा उत्तम विद्यार्थी आहे. २००७ मध्ये दादरी जत्रेत डॉ. इफ्तिखार यांचं सुंदर प्रदर्शन पाहून नीरजच्या मनात चित्रकलेची आवड निर्माण झाली. नीरजने चित्रकला शिकण्याची इच्छा व्यक्त केली. त्यानंतर डॉ. इफ्तिखार यांनी त्याच्याकडून एकही पैसा न घेता त्याला उत्तम प्रशिक्षण दिलं.

त्यानंतर नीरजने बनारस हिंदू विद्यापीठाच्या प्रसिद्ध दृश्य कला (व्हिज्युअल आर्ट्स) विद्याशाखेत पहिल्याच प्रयत्नात प्रवेश मिळवला. तिथे त्याने बॅचलर ऑफ फाईन आर्ट्सची पदवी यशस्वीपणे पूर्ण केली. नंतर त्याने पुण्यातल्या फिल्म अँड टेलिव्हिजन इन्स्टिट्यूट ऑफ इंडियामधून प्रोडक्शन डिझाईनचा डिप्लोमा मिळवला. त्यानंतर त्याने अनेक चित्रपटांमध्ये प्रोडक्शन डिझायनर म्हणून उत्तम कामं केली आहेत.

डॉ. इफ्तिखार यांच्या मोलाच्या मार्गदर्शनाने आपल्या आयुष्याची पूर्ण दिशाच बदलून गेली, असं नीरज अभिमानाने सांगतो. त्या दिवशी प्रदर्शनात या महान शिक्षकाची भेट झाली नसती, तर आपण फाईन आर्ट्सच्या क्षेत्रात कधीही आलो नसतो, असा त्याचा ठाम विश्वास आहे.

डॉ. इफ्तिखार यांचं तत्त्वज्ञान सोपं आहे. कोणत्याही व्यक्तीच्या वाईट आर्थिक परिस्थितीमुळे त्याच्यातलं टॅलेंट अजिबात मर्यादित राहता कामा नये, असं ते नेहमी मानतात. टॅलेंट ओळखून त्याला योग्य दिशा देणं, हीच सर्वात महत्त्वाची गोष्ट आहे.

या तत्त्वाप्रती असलेली त्यांची बांधिलकी एका अनोख्या प्रथेवरून दिसून येते. त्यांच्या एका विद्यार्थ्याच्या पालकांनी त्यांना गुरुदक्षिणा देण्याचा आग्रह धरला. तेव्हा त्यांनी पैशांला  नकार दिला आणि त्याऐवजी त्यांना एक झाड लावण्याची विनंती केली.

तेव्हापासून ते नेहमीच एका महत्त्वाच्या गोष्टीसाठी सर्व विद्यार्थ्यांना प्रोत्साहन देतात. कोणतीही भेटवस्तू देऊ इच्छिणाऱ्या विद्यार्थ्याने सार्वजनिक ठिकाणी एक झाड लावून ते मोठं होईपर्यंत त्याची पूर्ण काळजी घ्यावी, अशी शिकवण ते देतात. एखाद्या विद्यार्थ्याने समाजासाठी दिलेलं हे योगदान हीच एका शिक्षकासाठी खऱ्या अर्थाने उत्तम भेटवस्तू असते, असं ते मनापासून मानतात.

मोहम्मद अयाज रैना

जम्मू आणि काश्मीरमधल्या नियंत्रण रेषेजवळ असलेल्या राजौरी जिल्ह्यातल्या दल्होरी इथल्या शासकीय उच्च माध्यमिक विद्यालयात मोहम्मद अयाज रैना हे वनस्पतीशास्त्र (बॉटनी) विषयाचे उत्तम प्राध्यापक आहेत. त्यांनी शिक्षण क्षेत्रात आपली मौल्यवान १३ वर्षं दिली आहेत. त्यांनी वर्गातल्या शिक्षणासोबतच विद्यार्थ्यांचं उत्तम मार्गदर्शन, शैक्षणिक उपक्रम आणि तंत्रज्ञानाचा वापर करून अनेक नाविन्यपूर्ण पद्धतींची सुंदर सांगड घातलीय.

राजौरी हा सीमावर्ती आणि कठीण भौगोलिक परिस्थिती असलेला जिल्हा आहे. तिथल्या अनेक शाळा डोंगराळ आणि दुर्गम भागात आहेत. अपुऱ्या पायाभूत सुविधा, नेटवर्कचा अभाव आणि वाहतुकीच्या अडचणींमुळे तिथे शिकवणं कठीण काम होऊन बसतं. अशा वाईट परिस्थितीतही रैना यांनी स्वतःच्या विद्यार्थ्यांसाठी शैक्षणिक संधी अधिक उत्तम करायला आपली बांधिलकी खंबीरपणे जपलीय.

त्यांच्या या अथक प्रयत्नांसाठी त्यांना यापूर्वीही अनेक सन्मान मिळाले आहेत. त्यांना २०१७ मध्ये माहिती आणि संवाद तंत्रज्ञानाचा राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला. तसंच २०२१ मध्ये जम्मू आणि काश्मीर या केंद्रशासित प्रदेशाचा सर्वोत्कृष्ट शिक्षक पुरस्कारही त्यांना प्रदान करण्यात आला. त्यांनी ग्लोबल टीचर अवॉर्ड २०२१ आणि ग्लोबल बेस्ट एज्युकेशनल पोस्टर अवॉर्ड २०२० हे दोन आंतरराष्ट्रीय सन्मानही मिळवले आहेत.

आपल्या विद्यार्थ्यांसोबत मोहम्मद अयाज रैना.

पारंपारिक शिक्षणाची आधुनिक शैक्षणिक तंत्रज्ञान आणि सर्जनशील दृष्टिकोनाशी उत्तम सांगड घालण्याची त्यांची आवड या सर्व पुरस्कारांमधून स्पष्टपणे दिसून येते.

हा राष्ट्रीय शिक्षक पुरस्कार आपलं वैयक्तिक यश अजिबात नसून हे सामूहिक यश आहे, असं रैना नम्रपणे म्हणतात. त्यांनी या यशाचं सर्व श्रेय स्वतःचे विद्यार्थी, सहकारी शिक्षक, शैक्षणिक संस्था, कुटुंबातले सदस्य आणि या प्रवासात सोबत असलेल्या सर्वांना प्रेमाने दिलंय.

एका शिक्षकाचं यश हे केवळ त्याच्या वैयक्तिक प्रयत्नांचं फळ अजिबात नसतं. त्यात विद्यार्थ्यांची मेहनत, सहकाऱ्यांचं सहकार्य आणि कुटुंबाचा भक्कम पाठिंबा यांचं सुंदर दर्शन घडतं, असं ते स्पष्टपणे सांगतात.

मोहम्मद मुस्तफा कमाल

लडाखमधल्या कारगिल जिल्ह्याच्या वाखा गावात राहणारे मोहम्मद मुस्तफा कमाल यांनाही हा सन्मान मिळालाय. देशातल्या सर्वात कठीण भौगोलिक प्रदेशांपैकी असलेल्या या भागात शिक्षणासाठी दिलेल्या योगदानाबद्दल त्यांना हा पुरस्कार देण्यात आलाय.

कमाल हे मिडिल स्कूल लनाक्रची थांग सांकू इथे कार्यक्षम शिक्षक म्हणून आपली सेवा देत आहेत. यासोबतच ते जनरल लाईन टीचर्स फोरम, कारगिल लडाखचे जबाबदार जिल्हाध्यक्ष म्हणूनही काम करताहेत.

या जबाबदारीतून त्यांनी शिक्षक संघटनेच्या माध्यमातून मॉडेल स्कूल उपक्रम सर्वत्र लोकप्रिय करायला महत्त्वाची भूमिका यशस्वीपणे पार पाडली आहे.

शाळेमध्ये उजवीकडे उभे असलेले मोहम्मद मुस्तफा कमाल.

कोविड-१९ च्या भयानक महामारीच्या काळात विद्यार्थ्यांप्रती असलेली त्यांची बांधिलकी विशेषत्वाने सर्वांसमोर आली. त्यावेळी पारंपारिक शालेय शिक्षणात खंड पडला होता. तरीही कमाल यांनी व्हिडिओ आणि रेडिओ वर्गांच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना आपला पाठिंबा देणं सतत सुरूच ठेवलं.

सध्या ते स्वतःच्या अध्यापनाच्या जबाबदाऱ्यांसोबतच एक दुसरी भूमिकाही पार पाडताहेत. कारगिलच्या शालेय शिक्षण विभागात ते ९ वी आणि १० वीच्या टेलि आणि रेडिओ वर्गांचे जबाबदार नोडल ऑफिसर म्हणून काम करताहेत.

हेही वाचा :डॉ. शेख मोहम्मद या शिक्षकाचा एक निर्णय आणि २००० मुलींचं आयुष्य बदललं!

त्यांच्या या शैक्षणिक सेवांसाठी त्यांना २०२० मध्ये एशियन एज्युकेशन अवॉर्ड देऊन सन्मानपूर्वक गौरवण्यात आलं होतं. तसंच २०२० मधल्या राष्ट्रीय पुरस्कारासाठी जिल्हा निवड समितीने नामनिर्देशित केलेल्या कारगिल जिल्ह्यातल्या तीन उत्तम शिक्षकांमध्येही त्यांचा समावेश होता.

शाळेचा हा दृष्टिकोन केवळ पुस्तकी अभ्यासापुरता अजिबात मर्यादित नाहीये. विद्यार्थ्यांच्या सर्जनशील, शारीरिक आणि व्यावहारिक क्षमतांचाही विकास करण्याचा शाळेचा मुख्य उद्देश आहे. याच उद्देशाने खेळ, कौशल्य विकास आणि महत्त्वाच्या स्थानिक कला व संस्कृतीचं जतन हा शाळेच्या शैक्षणिक कार्यक्रमाचा अविभाज्य भाग बनवला गेलाय.