अर्सला खान

अर्धापूर/नांदेड

महाराष्ट्र राज्यातल्या नांदेड जिल्ह्यातल्या अर्धापूर इथल्या जिल्हा परिषद हायस्कूलचे डॉ. शेख मोहम्मद वकीउद्दीन शेख हमीदुद्दीन हे खऱ्या अर्थाने एका वेगळ्या प्रकारच्या शिक्षकांपैकी आहेत. त्यांनी शिकवण्याला केवळ आपली नोकरी न मानता, समाजातल्या बदलाचं एक प्रभावी साधन बनवलं. २८ वर्षांपेक्षा जास्त काळ चाललेल्या स्वतःच्या या प्रदीर्घ शैक्षणिक प्रवासात त्यांनी हजारो मुलांच्या जीवनाला प्रेमाचा स्पर्श केला. विशेषतः, शाळा सोडणाऱ्या मुलींना पुन्हा एकदा शिक्षणाच्या प्रवाहात आणणं, हा त्यांच्या आयुष्यातला सर्वात मोठा संघर्ष होता. शैक्षणिक उत्कृष्टता, सामाजिक जागरूकता आणि समाजाचा सक्रिय सहभाग यांना सुंदरपणे एकत्र जोडून बदलाचं उत्तम उदाहरण मांडणारा एक 'शिक्षण सुधारक' म्हणूनही त्यांचं नाव आज अत्यंत आदराने घेतलं जातं.

मुलींच्या अपूर्ण स्वप्नांना दिली नवी भरारी

अनेक ग्रामीण भागांमध्ये मुलींच्या शाळा सोडण्यामागे प्रामुख्याने दोन मुख्य कारणं होती. यात शाळेचं घरापासून असलेलं जास्त अंतर आणि सुरक्षित शिक्षणाचा अभाव यांचा समावेश होता. डॉ. शेख मोहम्मद यांनी या गंभीर समस्येकडे केवळ एक आकडेवारी म्हणून अजिबात पाहिलं नाही. या समस्येमागे दडलेली हजारो मुलींची अपूर्ण स्वप्नं त्यांनी अगदी जवळून अनुभवली आणि त्यानंतर त्यांनी या प्रश्नावर योग्य उपाय शोधण्याचा ठाम निर्णय घेतला.

त्यांच्या अथक प्रयत्नातून शाळेची एक महत्त्वाची तात्पुरती शाखा स्थापन करण्यात आली. दुर्गम आणि गरजू भागातल्या मुलींना सुरक्षितपणे स्वतःचं शिक्षण सुरू ठेवता यावं, हाच यामागचा मुख्य उद्देश होता. सुदैवाने, या उपक्रमाचा अत्यंत सकारात्मक परिणाम झाला. तब्बल २,००० हून अधिक मुलींना सुरक्षित आणि निरंतर शिक्षणाशी जोडायला यातून मोठी मदत मिळाली. शिक्षण सुटण्याची सतत भीती असलेल्या मुलींसाठी शाळेपर्यंत पोहोचणं सोपं झालं आणि शिक्षण हा त्यांच्या आयुष्याचा एक अविभाज्य भाग बनून राहिला.

आरोग्य, स्वच्छता आणि ५ लाख नॅपकिन्सचे वाटप

डॉ. शेख मोहम्मद यांचा एका अत्यंत महत्त्वाच्या गोष्टीवर ठाम विश्वास होता. मुलींच्या शिक्षणाची चर्चा ही त्यांच्या आरोग्य आणि सन्मानाच्या गरजा पूर्णपणे समजून घेईपर्यंत अजिबात पूर्ण होऊ शकत नाही, असं ते मनापासून मानायचे. मासिक पाळीशी जोडलेला संकोच, जागरूकतेचा अभाव आणि सॅनिटरी सुविधांच्या कमी उपलब्धतेमुळे अनेक मुली शाळेत येणं जाणीवपूर्वक टाळायच्या. हे मोठं आव्हान ओळखून त्यांनी आरोग्य आणि स्वच्छतेशी संबंधित अनेक उपक्रम सुरू केले.

त्यांच्या खंबीर नेतृत्वाखाली सुमारे ५ लाख सॅनिटरी नॅपकिन्सचं मोफत वाटप करण्यात आलं. तसंच शाळेत एक आधुनिक सॅनिटरी नॅपकिन वेंडिंग मशीनही बसवण्यात आली. ही केवळ एखादी साधी आरोग्य मोहीम नव्हती, तर मुलींचं शिक्षण आणि त्यांचं आरोग्य या दोन्ही गोष्टी तितक्याच महत्त्वाच्या आहेत, असा स्पष्ट संदेश यातून दिला गेला.

लोकसहभागातून उभा केला ५० लाखांचा निधी

एका उत्तम शिक्षकाची ओळख केवळ वर्गापुरती मर्यादित नसते. शिक्षकाने स्वतःसोबत समाज आणि समुदायाला जर योग्य प्रकारे जोडल्यास मर्यादित संसाधनांमध्येही मोठे बदल घडवता येतात, हे डॉ. शेख मोहम्मद यांनी आपल्या कृतीतून स्पष्टपणे सिद्ध केलं. स्थानिक समाज आणि सहकाऱ्यांच्या मदतीने त्यांनी शाळेच्या विकासासाठी सुमारे ५० लाख रुपयांची मोठी मदत जमा केली.

या निधीचा वापर शाळेच्या पायाभूत सुविधा अधिक उत्तम करायला आणि मुलांपर्यंत आधुनिक व डिजिटल शिक्षणाची उत्तम साधनं पोहोचवायला करण्यात आला. एकेकाळी जिथे संसाधनांची कमतरता हेच सर्वात मोठं आव्हान होतं, तिथे आता सुधारित शैक्षणिक सुविधा आणि डिजिटल साधनांच्या मदतीने मुलांसाठी अनेक नवीन संधी उत्तमरीत्या तयार करण्यात आल्या आहेत.

पुरस्कारापेक्षा विद्यार्थ्यांच्या चेहऱ्यावरील हास्य मोलाचे

शिक्षण हे केवळ पुस्तकं, परीक्षा आणि गुणांपुरतं मर्यादित नाही, असा मोलाचा संदेश डॉ. शेख मोहम्मद यांचं हे काम सर्वांना देतं. त्यांच्या मते, खरं शिक्षण म्हणजे मुलांना शाळेत टिकवून ठेवणं, मुलींना सुरक्षित वातावरण देणं आणि आरोग्य व स्वच्छतेबाबत समाजात जागरूकता निर्माण करणं होय. तसंच आधुनिक तंत्रज्ञानापर्यंत मुलांची सहज पोहोच निर्माण करणं आणि संपूर्ण समाजाला या बदलाचा भाग बनवणं, हा खऱ्या शिक्षणाचा मुख्य उद्देश आहे. त्यांनी स्वतःच्या कामातून शिक्षणाला सामाजिक सुधारणेशी अतिशय सुंदरपणे जोडलंय.

शिक्षण आणि समाजाच्या क्षेत्रातल्या त्यांच्या याच उल्लेखनीय योगदानाबद्दल डॉ. शेख मोहम्मद यांना २०१८ मध्ये प्रतिष्ठेचा 'राज्य शिक्षक पुरस्कार' देऊन सन्मानित करण्यात आलं. पण त्यांच्यासाठी कोणताही पुरस्कार हा शेवटचा टप्पा नव्हता. आपलं शिक्षण सुरू ठेवता आलेल्या त्या हजारो मुलींच्या चेहऱ्यावरचं निर्मळ हास्य हाच त्यांच्यासाठी खऱ्या अर्थाने सर्वोच्च सन्मान आहे. स्वतःच्या मुलींना पुन्हा शाळेत पाठवणाऱ्या कुटुंबांचा तो जो विश्वास आहे, हाच तो खरा बदल आहे. याच बदलाने शाळेला केवळ अभ्यासाचं एक ठिकाण न ठेवता सामाजिक परिवर्तनाचं मुख्य केंद्र बनवलं.

उद्याचं भविष्य घडवणारे हात...

डॉ. शेख मोहम्मद वकीउद्दीन शेख हमीदुद्दीन यांची ही प्रेरणादायी कहाणी सर्वांना एक महत्त्वाची गोष्ट सांगते की, बदलासाठी नेहमीच मोठ्या पदाची किंवा ताकदीची गरज नसते. एका शिक्षकाचा छोटा निर्णय लहान मुलीचं संपूर्ण आयुष्य बदलू शकतो. एक लहान उपक्रम हजारो कुटुंबांपर्यंत सहज पोहोचू शकतो आणि शिक्षणासाठी केलेला एक प्रामाणिक प्रयत्न संपूर्ण समाजाची दिशा नक्कीच बदलू शकतो. अर्धापूरच्या जिल्हा परिषद हायस्कूलमधून समोर आलेली डॉ. शेख मोहम्मद यांची ही सुंदर कहाणी आपल्याला हाच महत्त्वाचा धडा शिकवते की, शिक्षक केवळ भविष्यातल्या गोष्टी शिकवत नाही, तर तो स्वतःच्या हातांनी उद्याचं भविष्य अतिशय सुंदरपणे घडवतो.