केंद्रीय लोकसेवा आयोगाने (UPSC) देशातील अत्यंत प्रतिष्ठेच्या नागरी सेवा (नागरी सेवा पूर्व परीक्षा २०२६) परीक्षेत डमी उमेदवारांना आणि गैरप्रकारांना रोखण्यासाठी एक अत्यंत महत्त्वाचे पाऊल उचलले आहे. २४ मे रोजी झालेल्या नागरी सेवा पूर्व परीक्षेत आयोगाने देशभरातील सर्व केंद्रांवर रिअल-टाइम 'फेस ऑथेंटिकेशन' (चेहरा पडताळणी) प्रणाली यशस्वीरित्या राबवली आहे, अशी माहिती यूपीएससीने गुरुवारी प्रसिद्ध केलेल्या अधिकृत निवेदनात दिली आहे.
या अत्याधुनिक फेस-ऑथेंटिकेशन प्रोटोकॉलमुळे उमेदवाराने अर्ज भरताना अपलोड केलेला फोटो आणि परीक्षेच्या दिवशी हॉल तिकीट घेऊन आलेल्या उमेदवाराचा चेहरा एकमेकांशी जुळतो की नाही, याची अचूक पडताळणी करण्यात आली. परीक्षा केंद्रांवर पर्यवेक्षकांनी त्यांच्या मोबाईल फोनद्वारे उमेदवारांचे रिअल-टाइम प्रमाणीकरण केले. यामुळे दुसऱ्याच्या जागी परीक्षा देणाऱ्या डमी उमेदवारांना आळा घालणे शक्य झाले असून परीक्षेची पारदर्शकता वाढली आहे.
महागड्या उपकरणांशिवाय स्वदेशी तंत्रज्ञानाचे यश
यूपीएससीने दिलेल्या माहितीनुसार, देशभरातील २,०७२ परीक्षा केंद्रांवर ही पडताळणी प्रक्रिया एकाच वेळी राबवण्यात आली. या परीक्षेसाठी एकूण ८,१९,७३२ उमेदवारांनी अर्ज केला होता, त्यापैकी सुमारे ५.४९ लाख (६७ टक्के) उमेदवारांनी प्रत्यक्षात परीक्षा दिली. इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालयाच्या (MeitY) अंतर्गत असलेल्या राष्ट्रीय ई-गव्हर्नन्स विभागाने (NeGD) या फेस ऑथेंटिकेशन ॲप्लिकेशनच्या निर्मितीसाठी तांत्रिक सहकार्य केले आहे.
या संपूर्ण प्रक्रियेसाठी आयोगाने एक सविस्तर मानक कार्यप्रणाली (SOP) तयार केली होती, जी सर्व राज्ये आणि जिल्हा प्रशासनासोबत शेअर करण्यात आली होती. या प्रणालीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे यासाठी कोणत्याही महागड्या हार्डवेअरची किंवा उपकरणाची गरज पडली नाही. हे ॲप्लिकेशन कोणत्याही अँड्रॉइड स्मार्टफोनवर सहज चालते. परीक्षा केंद्रावरील पर्यवेक्षकांनी यासाठी स्वतःचे मोबाईल फोन वापरले, ज्यामुळे हार्डवेअरचा खर्च आणि वाहतुकीचा मोठा भार वाचला.
अवघ्या ८ सेकंदात पडताळणी
हे तंत्रज्ञान अत्यंत वेगवान आणि कार्यक्षम आहे. एका उमेदवाराची चेहरा पडताळणी करण्यासाठी केवळ ६ ते ८ सेकंदांचा वेळ लागला, ज्यामुळे परीक्षा केंद्राबाहेर उमेदवारांच्या लांबच लांब रांगा लागल्या नाहीत आणि प्रवेश प्रक्रिया अत्यंत सुरळीत पार पडली. एकाच वेळी ७,००० हून अधिक पर्यवेक्षकांनी या ॲप्लिकेशनचा वापर केला. ऐन गर्दीच्या वेळी या प्रणालीने प्रति मिनिट सुमारे १२,००० उमेदवारांची पडताळणी यशस्वीरित्या पूर्ण केली.
यूपीएससीचे अध्यक्ष अजय कुमार यांनी सांगितले की, परीक्षा डमी उमेदवारांपासून मुक्त ठेवण्याच्या दिशेने हे एक मोठे आणि ऐतिहासिक पाऊल आहे. NeGD च्या मदतीने हे तंत्रज्ञान पूर्णपणे इन-हाऊस (स्वदेशी) विकसित केले गेले आहे. एवढ्या मोठ्या प्रमाणावर, तब्बल २००० हून अधिक केंद्रांवर ५.५ लाख उमेदवारांसाठी इतक्या कमी वेळेत हे तंत्रज्ञान तैनात करणे आणि कर्मचाऱ्यांना प्रशिक्षित करणे हे एक मोठे आव्हान होते, जे यूपीएससी, NeGD आणि MeitY च्या टीमने यशस्वीरित्या पेलले आहे.
.jpeg)
