मनोज कुमार ओझा
"हा जुम्मा (शुक्रवार) अत्यंत पवित्र आणि अतिशय खास आहे. एका बाजूला जुम्मा नमाज सुरू आहे, तर दुसऱ्या बाजूला आमचे हिंदू बांधव आणि भगिनी डूमडूमा नदीत पवित्र स्नान करत आहेत, कारण आज 'नहाय-खाय'ने छठ पूजेला सुरुवात होत आहे. सर्वजण एकाच सर्वशक्तिमान ईश्वराचे स्मरण करत आहेत, मग तुम्ही त्याला अल्ला म्हणा किंवा भगवान," पूर्व आसाममधील तिनसुकिया जिल्ह्यातील समर अली 'आवाज द व्हॉईस' शी बोलताना अभिमानाने सांगत होते.
शुक्रवारी छठ पूजेला सुरुवात होताच, आसाममधील नद्यांचे किनारे, तलाव आणि सार्वजनिक घाट हे धार्मिक सीमा ओलांडून श्रद्धेच्या एका अभूतपूर्व अभिव्यक्तीचे साक्षीदार होण्यासाठी सज्ज झाले. या सणाची मूळ सांस्कृतिक पाळेमुळे बिहारमध्ये असली तरी, पूर्व आसाममध्ये, विशेषतः तिनसुकिया, दिब्रुगड, शिवसागर, लखीमपूर, धेमाजी आणि जोरहाट जिल्ह्यांमध्ये हा सण आता सामाजिक सलोखा, परस्पर आदर आणि निसर्गाप्रती असलेल्या सामूहिक जबाबदारीचे एक उल्लेखनीय उदाहरण बनला आहे.
नूरी बेगम यांच्यासाठी तर छठ पूजा ही केवळ एक धार्मिक कृती नाही, तर तो लोकांमधील धर्मभेद विसरून एकत्र आणणाऱ्या मूल्यांचा उत्सव आहे. उत्सवाच्या व्यापक महत्त्वाबद्दल बोलताना त्या म्हणाल्या, "आम्ही या सणाचा आदर करतो आणि त्यात सहभागी होतो, कारण हा सण हिंदू-मुस्लिम एकता, महिला सक्षमीकरण आणि आपल्या नद्या व पर्यावरणाप्रती असलेली आपली सामायिक जबाबदारी दर्शवतो. हा सण आपल्याला शिकवतो की मानवता, एकमेकांचा आदर आणि निसर्गाची काळजी घेणे हे कोणत्याही धार्मिक मतभेदांपेक्षा खूप मोठे आहे."
धर्मभेदापलीकडे जाऊन साजरी होणारी छठ
नूरी बेगम या असा विचार करणाऱ्या एकमेव व्यक्ती नाहीत. पूर्व आसामच्या अनेक भागांमध्ये मुस्लिम, शीख आणि बौद्ध समुदायांसह विविध धर्मांचे लोक या उत्सवात सहभागी होतात आणि 'छठी मैया'ला प्रार्थना करतात. या सर्व समुदायांतील पुरुष आणि महिला हिंदू भाविकांसोबत खांद्याला खांदा लावून हा सण साजरा करतात. ही एक अशी सामाजिक परंपरा बनली आहे, जिथे धर्म ही विभागणी करणारी रेषा न राहता, लोकांना जोडणारा एक मजबूत पूल बनला आहे.
या उत्सवादरम्यान सहकार्य करण्यात आणि त्यात सहभागी होण्यात आसामी समुदायही मोठ्या प्रमाणावर पुढे आला आहे. पूजेचे आयोजन करण्यापासून ते घाटांची स्वच्छता आणि देखभाल करण्यापर्यंत सर्व समाजातील सदस्य आपापल्या परीने हातभार लावतात. या सामूहिक सहभागामुळे परिसरातील संबंध अधिक दृढ झाले असून, आसामच्या बहुलवादी सामाजिक विणीचे दर्शन घडवणारा छठ हा एक महत्त्वाचा प्रसंग बनला आहे.
मुस्लिम बांधवांचा स्वच्छतेसाठी पुढाकार
या एकतेचे सर्वात हृदयस्पर्शी चित्र तेव्हा पाहायला मिळते, जेव्हा पवित्र अर्घ्य देण्यासाठी भाविक नदीकाठी जाण्याच्या तयारीत असतात. या सणातील मुस्लिम शेजाऱ्यांचे आणि तरुणांचे योगदान सांगताना तिनसुकियाचे सुदीप प्रसाद अक्षरशः भावूक होतात.
सुदीप प्रसाद म्हणतात, "छठच्या दिवशी, ज्या रस्त्यांवरून भाविक चालत जाणार आहेत, ते रस्ते स्वच्छ ठेवण्याची जबाबदारी आमचे मुस्लिम बांधव स्वतःहून घेतात. ते रस्ते झाडतात आणि वातावरणात धूळ उडू नये म्हणून पाण्याचा सडा घालतात. मुस्लिम तरुणही हिंदू शेजाऱ्यांसोबत मिळून छठचे घाट स्वच्छ करण्यासाठी राबतात. त्यांचे योगदान इथेच थांबत नाही. भाविकांना पहाटेच्या वेळी सुरक्षितपणे घाटावर पोहोचता यावे, यासाठी ते त्यांच्या वस्तीतून जाणाऱ्या रस्त्यांवर दिव्यांची आणि प्रकाशाची विशेष सोय करतात."
प्रसिद्धी किंवा ओळखीच्या कोणत्याही अपेक्षेशिवाय केली जाणारी ही कृती म्हणजे खऱ्या अर्थाने जातीय सलोख्याचा अर्थ असल्याचे त्यांना वाटते. ते पुढे म्हणाले, "आमचे अनेक मुस्लिम बांधव पूजेच्या आयोजनासाठी ओळख लपवून सढळ हाताने मदत करतात. हे नाते केवळ परस्पर प्रेम, विश्वास आणि आदरावर उभे आहे. हिंदूही मशिदी आणि दर्ग्यांना आर्थिक आणि इतर मदत करतात. धार्मिक आणि सामाजिक महत्त्वाची वेळ येते, तेव्हा आम्ही एकमेकांच्या पाठीशी भक्कमपणे उभे राहतो. शेवटी आम्ही सर्व एकच आहोत. इतर काहीही असण्याआधी आपण सर्व माणसं आहोत."
निसर्गाप्रती आदर आणि पर्यावरणाचा संदेश
सूर्यदेव आणि छठी मैया यांना समर्पित असलेली छठ पूजा ही हिंदू परंपरेतील सर्वात विशिष्ट धार्मिक प्रथा मानली जाते. हा सण प्रामुख्याने बिहार, झारखंड आणि पूर्व उत्तर प्रदेशशी जोडलेला असला, तरी आता तो भारताच्या इतर भागांत आणि परदेशातही साजरा केला जातो. हा उत्सव साधारणपणे चार दिवस चालतो. याची सुरुवात 'नहाय-खाय'ने होते, त्यानंतर 'खरना', 'संध्या अर्घ्य' आणि 'उषा अर्घ्य' असा याचा क्रम असतो.
नहाय-खायच्या दिवशी स्नान, घर स्वच्छ करणे आणि पारंपारिक शाकाहारी जेवण बनवले जाते. दुसऱ्या दिवशी, खरनाच्या दिवशी भाविक दिवसभर उपवास करतात आणि संध्याकाळच्या प्रार्थनेनंतर कडक उपवासाला सुरुवात करतात. तिसऱ्या दिवशी संध्या अर्घ्य दिले जाते, जिथे भाविक नद्या, तलाव आणि जलाशयांच्या काठी एकत्र येऊन मावळत्या सूर्याला अर्घ्य देतात. चौथ्या दिवशी सकाळी उगवत्या सूर्याला प्रार्थना करून, उषा अर्घ्य दिल्यानंतर आणि प्रसाद वाटून या उपवासाची सांगता होते.
छठ पूजेला जे सर्वात वेगळे आणि विशेष बनवते, तो म्हणजे या सणाचा निसर्गाशी असलेला अतिशय सखोल संबंध. इतर अनेक धार्मिक सणांच्या तुलनेत, यातील मुख्य विधी थेट निसर्गाच्या सानिध्यात पार पडतात. पाणी, सूर्यप्रकाश, माती, फळे आणि इतर कृषी उत्पादनांना या उत्सवात अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. आसाममध्ये विशाल ब्रह्मपुत्रा नदी आणि तिच्या उपनद्या, नाले आणि छोटे जलाशय या उत्सवाला एक अनोखी किनार मिळवून देतात.
पण धार्मिक विधींच्या पलीकडे जाऊन हा सण पर्यावरणाचा एक अत्यंत शक्तिशाली संदेशही देतो. घाटांची स्वच्छता, कचरा हटवणे, रस्त्यांची देखभाल आणि जलाशय स्वच्छ ठेवण्यासाठी केले जाणारे सामूहिक प्रयत्न, हे धार्मिक सहभागातून पर्यावरणाची जबाबदारी कशी पेलली जाऊ शकते, याचे उत्तम उदाहरण आहे. विविध धर्मांच्या स्थानिक लोकांचा सहभाग या संदेशाला आणखी बळकट करतो. यामुळे ब्रह्मपुत्रा आणि तिच्या उपनद्या हे केवळ पूजेचे ठिकाण न राहता, अशी सामायिक सार्वजनिक जागा बनतात, जिथे लोक एकत्र येतात आणि धर्म कोणताही असो, नद्या आणि पर्यावरणाचे रक्षण करणे ही सर्वांची सामूहिक जबाबदारी आहे, हे दाखवून देतात.
'गंगा-जमुनी तहजीब'ची अनोखी मिसाल
पूर्व आसाममधील छठ पूजेमध्ये विविध समुदायांचा वाढता सहभाग एका मोठ्या सामाजिक वास्तवाचे दर्शन घडवतो. सामाजिक सलोखा हा कधीही भाषणे किंवा घोषणांमधून मजबूत होत नाही, तर तो रोजच्या आयुष्यातील दयाळूपणा, सहकार्य आणि एकमेकांबद्दलच्या आदरातूनच वाढतो, हेच यातून सिद्ध होते. सूर्योदयापूर्वी रस्ता झाडणारा एखादा मुस्लिम तरुण, नदीकिनारा स्वच्छ करण्यासाठी एकत्र आलेले शेजारी, दुसऱ्या समुदायाच्या उत्सवासाठी देणगी देणारी कुटुंबे आणि भाविकांच्या सुरक्षिततेची काळजी घेणारे लोक, हे सर्व एका सामायिक मानवतेचेच रूप आहे.
जसजशी आसाममधील ब्रह्मपुत्रा आणि इतर नद्यांच्या काठावर छठ पूजा साजरी होते, तसतसा तिचा संदेश केवळ धार्मिक विधींपलीकडे जाऊन खूप दूरवर पोहोचतो. हा केवळ श्रद्धेचा उत्सव नाही, तर नद्या सर्वांच्या आहेत, पर्यावरणाचे रक्षण करणे हे आपले सामूहिक कर्तव्य आहे, महिलांच्या भक्तीचा आदर झाला पाहिजे आणि माणुसकीला कोणत्याही धर्माच्या सीमा नसतात, याची ती एक सततची जाणीव आहे.
दरम्यान, आगामी छठ पूजेसाठी जिल्हा प्रशासनानेही तयारीला वेग दिला आहे. दिब्रुगडमध्ये, जिल्हा आयुक्त विक्रम कैरी आणि वरिष्ठ पोलीस अधीक्षक अभिजीत गौरव दिलीप यांनी फुलबागन येथील छठ पूजेच्या निर्धारित ठिकाणाला भेट देऊन सुरक्षेचा आणि तयारीचा आढावा घेतला.
कपाळावरील विणलेली गोल टोपी सावरत समर अली हसत हसत म्हणतात, "एखादा हिंदू बांधव अत्यंत शांतपणे रमजानमध्ये उपवास करणाऱ्या एखाद्या गरीब मुस्लिम बांधवासाठी इफ्तार आणि सेहरीची व्यवस्था करतो, तर दुसरा एखादा मुस्लिम बांधव छठ पूजा करणाऱ्या हिंदू बांधवासाठी फळांनी भरलेली टोपली घेऊन येतो. याला तुम्ही गंगा-जमुनी तहजीब म्हणा किंवा अजान फकीर आणि श्रीमंत शंकरदेव यांनी दिलेला सामाजिक सलोख्याचा संदेश म्हणा, याचा अर्थ अगदी सोपा आहे: आम्ही सर्व एक आहोत."
पार्श्वभूमीवर भोजपुरी छठ पूजेचे एक अत्यंत सुमधुर गीत वाजत होते --
अबकी करब छठ बरतिया हो केकरा लागे
हमरो जे देशवा भारत अईसन देशवा ओकरा लागे
करेम हिंदू-मुसलमान का मोहब्बत लागे
करेम ई जंगल आ नदियां का सलामत लागे
की आऊरी महिला सम्मान का हिफाजत लागे...
(अर्थ: यंदाची छठ पूजा कोणासाठी करावी? ती आपल्या भारत देशासाठी असावी. हिंदू आणि मुस्लिमांच्या प्रेमासाठी असावी. ही जंगले आणि नद्या सुरक्षित राहण्यासाठी असावी आणि महिलांच्या सन्मानाचे रक्षण व्हावे, यासाठी असावी...)
.jpg "बाबा केदारनाथ")
