फरहान इस्राईली
आजच्या डिजिटल युगात हाताने लिहिलेल्या कॅलेंडरबद्दल तुम्ही कधी ऐकले आहे का? जयपूरमधील रामगंज बाजाराच्या गजबजलेल्या आणि अरुंद गल्ल्यांमध्ये एक छोटेसे दुकान आहे. येथे आजही संगणकाचा वापर न करता हाताने लिहिलेली कॅलेंडर्स छापली जातात.
दुकान क्रमांक १३०, म्हणजेच 'कुराण घर' आणि 'नईम बुक डेपो'ने गेल्या शतकभरापासून ही अनोखी परंपरा जपली आहे. राजस्थानच्या प्रसिद्ध 'कोटा कॅलेंडर'चे हे एकमेव विक्रेते आहेत. हे कॅलेंडर केवळ तारखा सांगणारे साधन नसून ते वेळ, श्रद्धा, परंपरा आणि विश्वासाचे एक जिवंत उदाहरण आहे.
या कल्पनेचे शिल्पकार ७५ वर्षीय हाजी अझीमुद्दीन आहेत. गेल्या १५ वर्षांपासून ते स्वतःच्या हाताने या कॅलेंडरचे लेखन करत आहेत.
गुलाबी आणि पांढऱ्या रंगात छापलेले हे साधे दिसणारे चांद्र (लुनार) कॅलेंडर आजही लोकांच्या मनात विशेष स्थान राखून आहे. याचे मुख्य कारण म्हणजे निर्मात्यांवर लोकांचा असलेला अतूट विश्वास.
काझी सलाउद्दीन यांनी कोटा कॅलेंडरची सुरुवात केली होती. सामान्य लोकांना इस्लामिक चांद्र दिनदर्शिकेनुसार अचूक तारखा उपलब्ध करून देणे हा त्यांचा उद्देश होता. त्या काळात आधुनिक तंत्रज्ञान किंवा मोठी संसाधने उपलब्ध नव्हती. त्यामुळे हे कॅलेंडर हातानेच लिहिले जाई आणि केवळ १००-१५० लोकांपर्यंतच पोहोचू शकत असे.
सुमारे १५ वर्षांपूर्वी काझी सलाउद्दीन यांनी या कॅलेंडरची जबाबदारी जयपूरच्या रामगंज बाजारातील नईम बुक डेपोवर सोपवली. तिथेच हाजी अझीमुद्दीन यांनी कॅलेंडर लेखनातील बारकावे आत्मसात केले. या व्यावसायिक भागीदारीमुळे कोटा कॅलेंडरचे एका व्यवसायात रूपांतर झाले.
सुरुवातीच्या काळात केवळ १०-१२ कॅलेंडर्स छापली जात असत. मात्र, धार्मिक आणि दैनंदिन कामांसाठी त्यातील माहिती अचूक आणि विश्वसनीय असल्याचे लोकांना पटले. त्यामुळे याची मागणी वाढत गेली. आज दरवर्षी ३०,००० कोटा कॅलेंडर्स छापली जातात आणि राजस्थानच्या प्रत्येक जिल्ह्यात वितरीत केली जातात.
इतकेच नव्हे, तर आता या कॅलेंडरने जयपूर आणि कोटाच्या सीमा ओलांडल्या आहेत. मध्य प्रदेशातील रतलाम आणि इंदूरसारख्या शहरांमध्येही हे कॅलेंडर पोहोचले आहे. जयपूर आणि राजस्थानमधील लोक जे परदेशात स्थायिक आहेत, ते हे कॅलेंडर सोबत हाँगकाँग, अमेरिका आणि इतर देशांत घेऊन जातात. अशा प्रकारे कोटा कॅलेंडरला हळूहळू जागतिक ओळख मिळत आहे.
कोटा कॅलेंडरची सर्वात मोठी खासियत म्हणजे त्यातील माहिती. यात एकाच वेळी तीन प्रकारच्या तारखा दिलेल्या असतात - हिंदी पंचांग तिथी, इंग्रजी ग्रेगोरियन तारीख आणि इस्लामिक चांद्र तारीख.
याव्यतिरिक्त उरूस, महत्त्वाच्या इस्लामिक तारखा, चांद्रचक्र (महिना २९ दिवसांचा असेल की ३०) आणि चंद्राची गणिते सर्वसामान्यांना समजतील अशा सोप्या भाषेत मांडलेली असतात. संपूर्ण कॅलेंडरमध्ये लिहिलेले छोटे आणि प्रेरणादायी संदेश याला केवळ तारखांच्या यादीपेक्षा अधिक अर्थपूर्ण बनवतात. म्हणूनच लोक वर्षभर या कॅलेंडरवर अवलंबून राहतात आणि ते आपल्या घरात तसेच दुकानात जपून ठेवतात.
कोटा कॅलेंडर तयार करणे हे सोपे काम नसल्याचे हाजी अझीमुद्दीन सांगतात. वर्ष सुरू होण्यापूर्वी सुमारे ६ महिने आधीच याची तयारी सुरू होते. सर्वप्रथम संपूर्ण आराखडा कागदावर हाताने लिहिला जातो. त्यानंतर प्रत्येक तारीख, आठवड्याचा वार आणि चांद्र तिथी काळजीपूर्वक निश्चित केली जाते. चांद्र तारखा ठरवणे हा यातील सर्वात आव्हानात्मक भाग असतो. कारण प्रत्येक महिन्यात तो २९ दिवसांचा असेल की ३० दिवसांचा, याचा निर्णय घ्यावा लागतो.
यासाठी गणितासोबतच अनेक वर्षांच्या अनुभवाची गरज असते. एकदा संपूर्ण कॅलेंडर तयार झाले की ते संगणक लेआउटसाठी डिझायनरकडे दिले जाते आणि त्यातून एक 'प्रूफ' प्रत तयार केली जाते. कोणतीही चूक राहू नये यासाठी प्रत्येक पान अनेकदा तपासले जाते. लोक वर्षभर या कॅलेंडरवर विसंबून असतात, त्यामुळे छोटीशी चूकही मोठी समस्या निर्माण करू शकते, असे हाजी अझीमुद्दीन सांगतात.
चांद्र तारखा केवळ गणिताने नव्हे, तर अनुभवाने आणि जीवनाच्या आकलनाने निश्चित होतात, यावर त्यांचा विश्वास आहे. आतापर्यंत यात कोणतीही मोठी चूक झालेली नाही. ७५ वर्षीय हाजी अझीमुद्दीन आजही दररोज दुकानात बसतात आणि कॅलेंडर निर्मितीच्या प्रत्येक बाबीवर वैयक्तिक लक्ष देतात. त्यांच्यासाठी हे केवळ उदरनिर्वाहाचे साधन नसून ती एक जबाबदारी आणि भक्ती आहे.
नईम बुक डेपो हे केवळ एक दुकान नसून तो एक वारसा आहे. हाजी अझीमुद्दीन यांचे वडील हाफिज अलीमुद्दीन यांनी आपल्या थोरल्या मुलाच्या नावाने याची सुरुवात केली होती. या दुकानावर "कुराण घर" अशी पाटी लावलेली आहे, कारण येथे पवित्र कुराण आणि इस्लामिक साहित्याशी संबंधित सर्व आवश्यक कामे केली जातात.
या दुकानात पवित्र कुराण १५ हून अधिक भाषांमध्ये उपलब्ध आहे. याव्यतिरिक्त, हाजी अझीमुद्दीन यांनी स्वतः अनेक पुस्तके लिहिली आहेत. विशेषतः ते मुलांसाठी दररोज नवीन पुस्तके तयार करतात, ज्यांना आजही मोठी मागणी आहे.
गेल्या ४२ वर्षांपासून हाजी अझीमुद्दीन हे दुकान सांभाळत आहेत. आज त्यांचा मुलगा मोईनुद्दीन आणि नातू फझलुद्दीन त्यांना मदत करत आहेत, ज्यामुळे ही परंपरा पुढेही अशीच चालू राहील.
काळाबरोबर कोटा कॅलेंडरच्या किंमतीत बदल झाला आहे. सुरुवातीला याची किंमत ५ रुपयांच्या आसपास होती. १५ वर्षांपूर्वी ती ८-१० रुपये झाली आणि आता ती ४० रुपये आहे. मात्र, तरीही लोकांचा यावरील विश्वास आजही तसाच कायम आहे.
