पवित्र रमजान महिन्याला जगभरात अत्यंत उत्साहात सुरुवात झाली आहे. यावर्षी १८ आणि १९ फेब्रुवारीपासून भारत आणि इतर देशांमध्ये रोजा (उपवास) ठेवण्यास सुरुवात झाली आहे. रमजान महिना म्हटला की पहाटेच्या 'सहरी'पासून ते सूर्यास्ताच्या 'इफ्तार'पर्यंतचा उपवास आला. पण तुम्हाला माहीत आहे का, जगभरात राहणाऱ्या मुस्लिमांसाठी या उपवासाची वेळ सगळीकडे सारखी नसते.

पृथ्वीची भौगोलिक रचना आणि सूर्याच्या भ्रमणामुळे यंदाच्या म्हणजेच २०२६ च्या रमजानमध्ये जगाच्या पाठीवर कुठे उपवास तब्बल साडेपंधरा तासांचा आहे, तर कुठे तो साडेअकरा तासांतच संपत आहे. यामागचे भौगोलिक विज्ञान आणि वेगवेगळ्या देशांतील उपवासाच्या वेळा अतिशय रंजक आहेत.

उपवासाचा कालावधी हा प्रामुख्याने विषुववृत्तापासून त्या देशाच्या अंतरावर आणि ऋतुमानावर अवलंबून असतो. इस्लामिक दिनदर्शिका ही चंद्रावर आधारित असल्यामुळे रमजान महिना दरवर्षी साधारण १० ते १२ दिवस आधी येतो. २०२६ मध्ये रमजान हा फेब्रुवारी आणि मार्च महिन्यांत आला आहे. हा असा काळ आहे जेव्हा उत्तर गोलार्धात हिवाळा संपून वसंत ऋतूची चाहूल लागलेली असते, तर दक्षिण गोलार्धात उन्हाळा संपून शरद ऋतू सुरू होत असतो. यामुळेच यंदा उत्तर गोलार्धातील देशांमध्ये दिवस लहान आहेत, परिणामी तिथे रोजाचा कालावधी कमी आहे. याउलट, दक्षिण गोलार्धातील देशांमध्ये दिवस मोठे असल्याने तेथील मुस्लिमांना जास्त वेळ उपवास करावा लागत आहे.

यंदाच्या रमजानमध्ये सर्वात कमी वेळेचा उपवास उत्तर युरोप आणि स्कॅन्डिनेव्हियन देशांमध्ये पाहायला मिळत आहे. ग्रीनलँडमधील नूक, आइसलँडची राजधानी रेकजाविक आणि फिनलंडची राजधानी हेलसिंकी यांसारख्या शहरांमध्ये रोजाचा कालावधी सर्वात कमी, म्हणजे साधारण ११ तास ४० मिनिटांच्या आसपास आहे. रशियाची राजधानी मॉस्को आणि नॉर्वेच्या ओस्लोमध्येही उपवास जवळपास पावणेबारा तासांचा आहे. फ्रान्सची राजधानी पॅरिसमध्ये तर हा उपवास केवळ ११ तास ३३ मिनिटांचा आहे. युरोपमधील अनेक देशांमध्ये हवामान थंड असल्यामुळे आणि दिवस लहान असल्यामुळे यंदाचा रमजान येथील लोकांसाठी तुलनेने खूपच सुखकर ठरत आहे.

दुसरीकडे, भारत, पाकिस्तान, बांगलादेश यांसारख्या आशियाई देशांमध्ये आणि विषुववृत्ताच्या जवळ असलेल्या आखाती देशांमध्ये उपवासाची वेळ अत्यंत संतुलित आहे. भारतात सध्या रोजा साधारण साडेबारा ते तेरा तासांचा आहे. दिल्ली, मुंबई किंवा हैदराबादसारख्या शहरांमध्ये पहाटे साडेपाचच्या सुमारास सहरी संपते आणि संध्याकाळी सव्वासहाच्या दरम्यान इफ्तार होतो.

सौदी अरेबिया, संयुक्त अरब अमिराती, कतार आणि कुवेत या मध्यपूर्वेतील देशांमध्येही हीच स्थिती असून तिथे उपवास साधारण पावणेतेरा ते तेरा तासांचा आहे. इंडोनेशिया आणि मलेशियासारख्या देशांमध्येही दिवस-रात्रीचे चक्र वर्षभर स्थिर असते, त्यामुळे तिथेही रोजा साधारण १३ तासांचाच आहे. या भागात हवामानही फारसे कडक उन्हाळ्याचे नसल्याने भाविकांना रोजा ठेवणे जास्त कठीण जात नाही.

जसजसे आपण दक्षिण गोलार्धाकडे जातो, तसतसा उपवासाचा कालावधी वाढत जातो. यंदा जगातील सर्वात मोठा रोजा न्यूझीलंड, ऑस्ट्रेलिया आणि दक्षिण अमेरिकेतील देशांमध्ये ठेवला जात आहे. न्यूझीलंडमधील क्राइस्टचर्च शहरात रोजाचा कालावधी तब्बल १५ तास २२ मिनिटे इतका मोठा आहे. चिली देशातील पोर्तो मॉन्ट शहरात हा कालावधी १५ तास १३ मिनिटे, तर ऑस्ट्रेलियाच्या कॅनबेरामध्ये तो पावणेपंधरा तासांचा आहे. अर्जेंटिना, उरुग्वे, दक्षिण आफ्रिका आणि झिम्बाब्वे यांसारख्या देशांमध्येही मुस्लिमांना साधारण १४ ते १५ तास उपवास करावा लागत आहे. येथील दिवस मोठे असल्याने इफ्तारसाठी भाविकांना संध्याकाळी बराच वेळ वाट पाहावी लागते.

या सर्व भौगोलिक बदलांमध्ये एक अत्यंत रंजक गोष्ट म्हणजे, जसा जसा रमजान महिना पुढे सरकेल आणि मार्च महिना जवळ येईल, तसतसे हे उपवासाचे तास जगभर समान होऊ लागतील. याचे कारण म्हणजे मार्च महिन्याच्या मध्यात 'वसंत संपात' (Spring Equinox) येतो, जेव्हा पृथ्वीवरील दिवस आणि रात्र जवळपास समान १२-१२ तासांचे असतात. त्यामुळे सुरुवातीला न्यूझीलंडमध्ये १५ तासांचा असलेला उपवास महिन्याच्या शेवटी पावणेचौदा तासांवर येईल, तर युरोपमध्ये ११ तासांचा असलेला उपवास वाढून साडेबारा तासांपर्यंत पोहोचेल. म्हणजेच रमजानच्या अखेरीस संपूर्ण जगात रोजाचा कालावधी साधारण १३ ते १४ तासांच्या आसपास स्थिरावलेला दिसेल.

वेळांचे हे चक्र दरवर्षी बदलत असते. इस्लामिक दिनदर्शिका चंद्रावर आधारित असल्याने, दरवर्षी रमजान आधी येत राहतो. त्यामुळे साधारण ३३ वर्षांत रमजान सर्व ऋतूंमधून आपला प्रवास पूर्ण करतो. यामुळेच २०३० सालात एक रंजक घटना घडणार असून, त्या वर्षी रमजान महिना चक्क दोन वेळा येणार आहे. तो एकदा जानेवारीत येईल आणि त्यानंतर थेट डिसेंबरमध्ये पुन्हा येईल. तसेच, २०२६ पासून उत्तर गोलार्धातील देशांमध्ये उपवासाची वेळ दरवर्षी कमी होत जाणार आहे आणि २०३१ मध्ये जेव्हा रमजान अगदी कडक हिवाळ्यात येईल, तेव्हा तिथले उपवास आजवरचे सर्वात लहान असतील.

थोडक्यात सांगायचे तर, भौगोलिक स्थानानुसार उपवासाच्या तासांमध्ये फरक पडत असला, तरी त्यामागची श्रद्धा आणि भक्ती जगभर एकच आहे. कुठे कडाक्याच्या थंडीत साडेअकरा तासांचा रोजा ठेवला जात आहे, तर कुठे उन्हाळ्याच्या दिवसांत तब्बल पंधरा तास अन्न-पाण्याविना राहण्याची कठीण परीक्षा दिली जात आहे. मात्र, भूक आणि तहानेवर नियंत्रण मिळवून आत्मशुद्धी साधण्याचा हा सामायिक ध्यास, जगातील सर्व मुस्लिमांना वेळेच्या सीमा ओलांडून एकाच अध्यात्मिक धाग्यात बांधून ठेवतो.