"भक्तीला कोणताही धर्म नसतो आणि कलेला कोणत्याही सीमेत बांधता येत नाही," हे वाक्य आपण अनेकदा ऐकतो. पण जेव्हा जन्माष्टमीचा उत्साह सगळीकडे ओसंडून वाहत असतो, तेव्हा हे वाक्य खऱ्या अर्थाने जगलेली काही माणसं आणि त्यांचे किस्से डोळ्यांसमोर उभे राहतात. कृष्ण हा केवळ हिंदूंचा देव राहिला नाही, तर तो एका विशाल प्रेमाचा, भक्तीचा आणि सख्याचा असा एक झरा बनला आहे, ज्याने धर्माच्या भिंती ओलांडल्या आहेत. आज जन्माष्टमीच्या या पवित्र मुहूर्तावर, आपण अशा काही मुस्लीम कवी, शायर आणि गायकांच्या कृष्णप्रेमाची गोष्ट सांगणार आहोत, ज्यांनी आपल्या शब्दांतून आणि सुरातून कृष्णाला आपल्या हृदयात सामावून घेतले.

'तवायफ' संस्कृती आणि कथ्थकमधला कृष्ण!

कृष्णाच्या लीलांचा उल्लेख निघाला की 'कथ्थक' नृत्याला वगळून चालणार नाही. 'कथ्थक' हा शब्दच मुळी 'कथा' सांगण्यावरून आला आहे. सुरुवातीला उत्तर भारतातील मंदिरांमध्ये कृष्णाच्या रासलीला आणि कथा सांगणारे हे नृत्य मुघल आणि नवाबांच्या काळात मंदिरांतून राजदरबारात पोहोचले. आणि तिथे या कलेला जिवंत ठेवण्याचे आणि शिखरावर नेण्याचे ऐतिहासिक काम केले ते 'तवायफ' (Courtesans) संस्कृतीने!

या तवायफ बहुतांश मुस्लीम होत्या आणि त्या अत्यंत उच्च दर्जाच्या कलाकार होत्या. पण आश्चर्याची आणि भारतीय संस्कृतीच्या एकतेची गोड गोष्ट म्हणजे, मुस्लीम नवाबांच्या दरबारात नाचतानाही त्यांच्या घुंगरांचे बोल, त्यांच्या चेहऱ्यावरील भावमुद्रा आणि त्यांच्या गळ्यातील 'ठुमरी' व 'दादरा' मात्र नेहमी राधा-कृष्णाच्या प्रेमानेच सजलेला असायचा.

"मोहे पनघट पे नंदलाल छेड गयो रे..."असो किंवा कृष्णाची मथुरेतील होळी, राधेचा रुसवा, आणि विरहाची वेदना असो... या मुस्लीम नर्तिकांनी कृष्णाला आपल्या कलेचा आत्मा मानले.

लखनौचे शेवटचे नवाब 'वाजिद अली शाह' हे सुद्धा कृष्णाच्या प्रेमात वेडे होते आणि ते स्वतःच्या दरबारात 'रहस' (रासलीला) आयोजित करायचे, असं सांगितलं जातं.

पठाण घराण्यात जन्मलेला गोकुळचा गुराखी: रसखान (सय्यद इब्राहिम)

कलेच्या आणि भक्तीच्या या परंपरेचा पाया खूप आधी रचला गेला होता. १६ व्या शतकातील ही गोष्ट. सय्यद इब्राहिम नावाचा एक खानदानी पठाण सरदार बाळकृष्णाच्या एका चित्राच्या आणि त्याच्या लीलांच्या प्रेमात असा काही पडला, की त्याने सर्वस्व सोडून थेट वृंदावन गाठले. उभे आयुष्य त्याने कृष्णाच्या भक्तीत वेचले आणि जग त्याला 'रसखान' या नावाने ओळखू लागले. रसखान यांनी ब्रज भाषेत लिहून ठेवले आहे:

"मानुष हौं तो वही रसखानि, बसौं ब्रज गोकुल गाँव के ग्वारन।

जौ पसु हौं तौ कहा बसु मेरो, चरौं नित नंद की धेनु मँझारन।"

(जर मला पुढचा जन्म माणसाचा मिळाला, तर मला गोकुळातला एक साधा गुराखीच बनव. जर मी पशु झालो, तर मला नंदबाबाच्या गायींच्या कळपातली एक गाय बनव, जेणेकरून मला कायम कृष्णाचा सहवास मिळेल.)

'इन्किलाब जिंदाबाद'ची डरकाळी आणि मथुरेचे प्रेम: मौलाना हसरत मोहानी

ब्रिटिशांविरुद्ध 'इन्किलाब जिंदाबाद' हा स्वातंत्र्याचा नारा देणारे जहाल क्रांतिकारक आणि थोर शायर म्हणजे मौलाना हसरत मोहानी. ते पाच वेळचे नमाजी होते, त्यांनी हज यात्राही केली होती. पण तुम्हाला आश्चर्य वाटेल, मोहानी साहेब न चुकता प्रत्येक जन्माष्टमीला मथुरेला जात असत. ते कृष्णाला 'हजरत श्रीकृष्ण' असे आदराने संबोधायचे. त्यांच्या एका प्रसिद्ध गझलेची ओळ आहे:

"मथुरा का सफर है और मैं हूँ,

वो नूर-ए-नज़र है और मैं हूँ।"

(मथुरेचा हा पवित्र प्रवास आहे आणि मी आहे, तिथे माझ्या डोळ्यांचा प्रकाश म्हणजे माझा श्रीकृष्ण आहे आणि मी आहे.)

नौशाद, शकील आणि रफी साहेबांचा 'तो' अंगावर काटा आणणारा किस्सा

१९५२ साली आलेल्या 'बैजू बावरा' या चित्रपटाने भारतीय संगीताचा इतिहास बदलून टाकला. या चित्रपटातील एक भजन, जे ऐकल्यावर आजही अंगावर भक्तीचा काटा उभा राहतो...

"मन तडपत हरी दर्शन को आज!

बिन गुरू ज्ञान कहाँ से पाऊँ, दीजो दान हरी दर्शन का..."

या भजनाची निर्मिती हा एक चमत्कार आहे. हे भजन लिहिले होते 'शकील बदायुनी' यांनी, संगीत दिले होते 'नौशाद' साहेबांनी आणि गायले होते सुरांचे बादशहा 'मोहम्मद रफी' यांनी! हे तिघेही पक्के मुस्लीम. ज्यावेळी या भजनाचे रेकॉर्डिंग होते, तेव्हा या तिघांनीही अनेक दिवस मांसाहार वर्ज्य केला होता. रेकॉर्डिंगच्या दिवशी स्टुडिओमध्ये अगरबत्त्या लावून, पांढरे शुभ्र कपडे घालून एका निखळ भक्तीभावाने हे भजन रेकॉर्ड केले गेले. कृष्णाच्या विरहात तळमळणाऱ्या भक्ताची आर्तता एका मुस्लीम त्रिकुटाने इतक्या जिवंतपणे मांडली, की ते भजन आज अजरामर झाले आहे. मोहम्मद रफी साहेबांनीच गायलेलं"बडी देर भई नंदलाला, तेरी राह तके बृजबाला..."हे गाणं ऐकल्याशिवाय आजही जन्माष्टमीची सकाळ अपूर्णच वाटते.

जावेद अख्तर ते ए.आर. रेहमान: आधुनिक संगीतातला कृष्ण!

कृष्णाची ही मोहिनी जुन्या पिढीपुरती मर्यादित राहिली नाही. आजच्या काळातील दिग्गज गीतकार 'जावेद अख्तर' आणि जागतिक ख्यातीचे संगीतकार 'ए.आर. रेहमान' यांनीही आपल्या कलेतून कृष्णाला सुंदरपणे मांडले आहे.

जावेद अख्तर नेहमी एका मुलाखतीत सांगतात की, "श्रीकृष्ण हा जगातील सर्वात परिपूर्ण आणि मोठा तत्त्वज्ञ आहे." १९९३ साली आलेल्या 'युगांधर' चित्रपटासाठी जावेद अख्तर यांनी एक प्रसिद्ध कृष्ण आरती लिहिली होती, ज्यामध्ये त्यांनी भगवान श्रीकृष्णाच्या तब्बल २० नावांची गुंफण केली होती. २००१ साली आलेल्या 'लगान' चित्रपटात जावेद साहेबांनी लिहिलेले आणि रेहमान यांनी संगीतबद्ध केलेले "राधा कैसे ना जले" हे गाणे रासलीला आणि राधेच्या रुसव्याचे गोड प्रतीक बनले. याशिवाय त्यांनी 'किसना' (Kisna: The Warrior Poet) या चित्रपटासाठीही गाणी लिहिली आहेत, ज्यातील 'वो किसना है' हे गाणे प्रचंड प्रसिद्ध आहे.

याही पुढे जाऊन, २००८ मध्ये आलेल्या 'जोधा-अकबर' चित्रपटातील भजनाने तर कळस गाठला. एका मुघल राजवाड्यात, मुघल सम्राटाच्या पत्नीने (जोधा) गायलेले हे भजन, ज्याला एका धार्मिक मुस्लीम संगीतकाराने म्हणजे ए.आर. रेहमान यांनी संगीत दिले आणि जावेद अख्तर यांनी त्याचे शब्द लिहिले.

"मन मोहना, मन मोहना... कान्हा सुन ना...तुम बिन पाऊँ कैसे चैन, तरसूँ तुम्हीं को दिन रैन।"हे भजन ऐकताना रेहमान साहेबांच्या संगीतातून कृष्णाच्या बासरीचा जो नाद ऐकू येतो, तो थेट हृदयाचा ठाव घेतो.

रसखान यांच्या ब्रज भाषेपासून ते अवधच्या तवायफांच्या घुंगरांपर्यंत आणि रफी साहेबांच्या आवाजापासून ते ए.आर. रेहमान यांच्या सिंथेसायझरपर्यंत... कृष्णाने सगळ्यांना आपलेसे केले आहे. कारण कला, संगीत आणि खऱ्या भक्तीला कोणत्याही धर्माच्या भिंती अडवू शकत नाहीत. हेच ते खरे भारतीयत्व आहे, ज्याचा या जन्माष्टमीला आपल्याला अभिमान वाटायला हवा!