पवित्र रमजान महिन्याची चाहूल लागली की जगभरातील मुस्लिमांमध्ये उत्साहाचे वातावरण असते. पण तुम्ही कधी विचार केला आहे का, की काही वर्षांपूर्वी ऐन मे महिन्याच्या कडक उन्हाळ्यात येणारा रमजान आता फेब्रुवारी-मार्चच्या गुलाबी थंडीत कसा काय आला? दरवर्षी रमजानची तारीख साधारण १० ते १२ दिवस मागे का सरकते? यामागे कोणतेही गूढ नसून ते अत्यंत रंजक असे खगोलीय आणि गणितीय चक्र आहे.

या बदलामागचे मुख्य कारण म्हणजे इस्लामिक दिनदर्शिका आणि आपण रोजच्या व्यवहारात वापरत असलेली ग्रेगोरियन दिनदर्शिका यांच्यातील मूलभूत फरक. जगभरात प्रशासकीय कामांसाठी वापरले जाणारे ग्रेगोरियन कॅलेंडर हे सूर्यावर आधारित असते. पृथ्वीला सूर्याभोवती एक प्रदक्षिणा पूर्ण करण्यासाठी ३६५ दिवस आणि सुमारे ६ तास लागतात. त्यामुळे सौर वर्ष हे ३६५ किंवा लीप वर्षात ३६६ दिवसांचे असते. याउलट, इस्लामिक दिनदर्शिका म्हणजेच हिजरी कॅलेंडर हे पूर्णपणे चंद्राच्या गतीवर अवलंबून असते. चंद्राला पृथ्वीभोवती एक प्रदक्षिणा पूर्ण करण्यासाठी साधारण २९.५ दिवस लागतात. त्यानुसार इस्लामिक महिन्यांचे दिवस २९ किंवा ३० असतात आणि संपूर्ण चांद्र वर्ष हे ३५४ किंवा ३५५ दिवसांचे भरते.

सौर वर्ष आणि चांद्र वर्ष यांच्यातील याच फरकामुळे रमजानची तारीख दरवर्षी बदलते. ३६५ दिवसांचे सौर वर्ष आणि ३५४ दिवसांचे चांद्र वर्ष यात बरोबर १० ते ११ दिवसांचा फरक पडतो. त्यामुळे इस्लामिक कॅलेंडरचा प्रत्येक महिना ग्रेगोरियन कॅलेंडरच्या तुलनेत दरवर्षी १० ते १२ दिवस आधी येतो. म्हणूनच गेल्या वर्षी जो रमजान मार्चच्या सुरुवातीला होता, तो यंदा फेब्रुवारीच्या मध्यावर आला आहे. हे चक्र असेच मागे मागे सरकत राहते.

निसर्गाच्या या चक्रात एक अत्यंत सुंदर न्याय दडलेला आहे. जर इस्लामिक दिनदर्शिका सौर वर्षावर आधारित असती, तर रमजान महिना कायम एकाच ऋतूत आला असता. म्हणजे एखाद्या देशात रमजान कायम कडक उन्हाळ्यात आला असता, जिथे उपवासाचे तास खूप मोठे आणि कठीण असतात, तर दुसऱ्या देशात तो कायम हिवाळ्यात आला असता. पण चंद्रावर आधारित कॅलेंडरमुळे रमजान दरवर्षी १०-११ दिवस मागे सरकतो. त्यामुळे साधारण ३३ वर्षांच्या एका चक्रात हा पवित्र महिना हिवाळा, उन्हाळा, पावसाळा अशा सर्व ऋतूंमधून आपला प्रवास पूर्ण करतो. याचाच अर्थ असा की, एखादी व्यक्ती आपल्या आयुष्यात साधारण ३३ वर्षे सातत्याने रोजे ठेवत असेल, तर तिला आयुष्यात सर्व ऋतूंमधील उपवासांचा अनुभव मिळतो.

याच गणितामुळे एक अत्यंत दुर्मिळ आणि रंजक घटना काही वर्षांतच घडणार आहे. चांद्र वर्ष सौर वर्षापेक्षा लहान असल्याने, प्रत्येक ३२ ते ३३ वर्षांनी ग्रेगोरियन कॅलेंडरच्या एकाच वर्षात रमजानचा महिना चक्क दोनदा येतो. ही घटना आता २०३० या वर्षात पाहायला मिळणार आहे. २०३० या वर्षाची सुरुवातच रमजानच्या महिन्याने होईल. ५ किंवा ६ जानेवारी २०३० च्या आसपास पहिला रमजान सुरू होईल आणि त्याच वर्षाच्या शेवटी, म्हणजेच २६ डिसेंबर २०३० च्या आसपास पुन्हा एकदा रमजान महिना सुरू होईल. एकाच वर्षात दोनदा रोजे ठेवण्याचा हा अनोखा योग भाविकांसाठी पर्वणीच असेल.

थोडक्यात सांगायचे तर, रमजान महिन्याचे हे पुढे सरकणे हा केवळ दिनदर्शिकेतील तांत्रिक फरक नाही, तर ती निसर्गाची एक अत्यंत समतोल व्यवस्था आहे. या चक्रामुळे जगाच्या पाठीवर कुठेही राहणाऱ्या मुस्लिम बांधवाला कधी कडाक्याच्या थंडीतले छोटे रोजे, तर कधी कडक उन्हाळ्यातले मोठे आणि कठीण रोजे ठेवण्याची समान संधी मिळते. काळ आणि ऋतू बदलत राहिले, तरी उपवासामागची श्रद्धा आणि भक्ती मात्र तीच राहते.