श्रीहरीकोटा (आंध्र प्रदेश)

भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेने (ISRO) शुक्रवारी पहाटे अंतराळात नवा इतिहास रचला आहे. देशाचा पहिलावहिला 'जिओसिंक्रोनस' (Geosynchronous) कक्षेत फिरणारा अत्याधुनिक 'अर्थ ऑब्झर्व्हेशन' उपग्रह (EOS-05) अवकाशात यशस्वीरित्या झेपावला आहे. 'जीएसएलव्ही-एफ१७' (GSLV-F17) या शक्तिशाली रॉकेटच्या मदतीने हा उपग्रह पहाटे २ वाजून ५५ मिनिटांनी सतीश धवन अंतराळ केंद्रातून आकाशात रवाना झाला. आठ महिन्यांच्या प्रदीर्घ प्रतीक्षेनंतर आणि मागील काही अपयशांवर मात करत इस्त्रोने मिळवलेले हे यश भारताच्या अंतराळ मोहिमांसाठी निर्णायक आणि अभिमानास्पद मानले जात आहे.

अत्याधुनिक 'अर्थ ऑब्झर्व्हेशन' उपग्रह (EOS-05) अवकाशात झेपावताना 

३६ हजार किलोमीटरची कक्षा का महत्त्वाची आहे?

साधारणपणे पृथ्वीनिरीक्षण करणारे (Earth Observation) उपग्रह हे 'लो अर्थ ऑर्बिट'मध्ये (LEO) म्हणजेच पृथ्वीपासून २०० ते २००० किलोमीटरच्या अंतरावर सोडले जातात. पण 'EOS-05' चे वैशिष्ट्य म्हणजे, तो पृथ्वीपासून तब्बल ३६,००० किलोमीटर उंचीवर स्थिरावणार आहे. या उंचीवर उपग्रहाचा फिरण्याचा वेग आणि पृथ्वीचा स्वतःभोवती फिरण्याचा वेग अगदी समान असतो. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, हा उपग्रह २४ तास भारताच्या आकाशात एकाच जागी स्थिर असल्यासारखा वाटेल. यामुळे भारतीय उपखंडावर सतत, रिअल-टाइम (Real-time) नजर ठेवणे शक्य होणार आहे. ढगाळ वातावरण असो किंवा रात्र, हा उपग्रह हाय-रिझोल्युशन (High-resolution) छायाचित्रे टिपण्यास सक्षम आहे.

'EOS-05' चे देशाला काय फायदे होणार?

• आपत्ती व्यवस्थापन (Disaster Management): महापूर, चक्रीवादळ किंवा ढगफुटी यांसारख्या नैसर्गिक आपत्तींच्या वेळी हा उपग्रह रिअल-टाइम माहिती देईल, ज्यामुळे हजारो लोकांचे प्राण वाचवणे आणि मदतकार्य राबवणे सोपे होईल.

• शेती आणि पीक पाहणी: देशातील पिकांची स्थिती, मातीतील ओलावा आणि दुष्काळाचा अंदाज घेण्यासाठी याची छायाचित्रे अत्यंत अचूक ठरतील.

• हवामान आणि पाणी: हवामानातील अचानक होणारे बदल, नद्यांच्या पाणी पातळीतील वाढ आणि हिमालयातील हिमनद्यांचे (Glaciers) वितळणे यावर लक्ष ठेवता येईल.

• सीमा सुरक्षा: अत्यंत उंचावरून भारताच्या सीमांवर (Border Security) बारीक लक्ष ठेवण्यासाठी लष्कराला या उपग्रहाची छुपी मदत मिळेल.

इस्रोचे चेअरमन व्ही नारायणन 

'जीएसएलव्ही-एफ१७' रॉकेट आणि क्रायोजेनिक इंजिनची ताकद

२,३६७ किलो वजनाचा हा महाकाय उपग्रह वाहून नेण्यासाठी 'जीएसएलव्ही' (GSLV) रॉकेटच्या १९ व्या उड्डाणाचा वापर करण्यात आला. ५१.७ मीटर उंचीचे आणि तब्बल ४२०.५ टन वजनाचे हे रॉकेट तीन टप्प्यांचे होते. यातील सर्वात कळीचा आणि गुंतागुंतीचा टप्पा म्हणजे तिसरे 'क्रायोजेनिक इंजिन' (Cryogenic Stage), ज्यामध्ये अतिथंड तापमानात लिक्विड हायड्रोजन आणि लिक्विड ऑक्सिजनचा वापर केला जातो. याच स्वदेशी इंजिनच्या यशस्वी ज्वलनाने या मोहिमेला यश मिळवून दिले.

अपयशाच्या राखेतून फिनिक्स पक्ष्यासारखी भरारी!

इस्त्रोसाठी हे यश म्हणजे मोठे 'कमबॅक' आहे. २०२१ मध्ये 'जीएसएलव्ही-एफ१० / EOS-03' ही महत्त्वाची मोहीम क्रायोजेनिक इंजिनमधील बिघाडामुळे उड्डाणानंतर अवघ्या ३०७ सेकंदांत अयशस्वी झाली होती. त्यानंतर यावर्षी जानेवारीत (PSLV-C62) आणि मे महिन्यात (PSLV-C61) रॉकेटच्या मोटर प्रेशरमध्ये बिघाड झाल्याने उपग्रह चुकीच्या कक्षेत गेले होते. या सलगच्या धक्क्यांनंतर इस्त्रोच्या शास्त्रज्ञांनी रात्रंदिवस एक करून सर्व तांत्रिक त्रुटी शोधून काढल्या आणि त्या दूर केल्या. २०२१ च्या अपयशी 'EOS-03' चीच जागा आता अधिक प्रगत अशा 'EOS-05' ने घेतली आहे.

हेही वाचा: शिक्षक दिन : गुवाहाटीच्या ज्येष्ठ विधिज्ञ शहनाझ रहमान यांची यशोगाथा

अखेर शास्त्रज्ञांची मेहनत आणि अथक प्रयत्नांना मोठे फळ मिळाले असून, भारताने पुन्हा एकदा अंतराळात आपली ताकद आणि स्वावलंबन (Atmanirbhar Bharat) सिद्ध करून दाखवले आहे.