पहलगामचा हल्ला ही केवळ एक हिंसक घटना नव्हती. तो थेट माणुसकीवरच झालेला घाव होता. या क्रूरतेचा निषेध करण्यासाठी शब्दही अपुरे पडतात. निष्पाप लोकांचा बळी घेण्याला कोणताही तर्क न्याय देऊ शकत नाही. कोणत्याही सुसंस्कृत समाजात किंवा धर्मात दहशतवादाला अजिबात थारा नाही. पहलगाम हल्ल्यातील गुन्हेगारांना शोधून कडक शिक्षा केलीच पाहिजे.

या हल्ल्याला आता एक वर्ष पूर्ण झाले आहे. या हल्ल्यात २५ पर्यटक आणि एका स्थानिक काश्मिरी नागरिकाला जीव गमवावा लागला. या घटनेच्या पहिल्या स्मृतिदिनी देशभरातील मुस्लिम विद्वान आणि विचारवंतांनी नेमकी हीच भूमिका मांडली. त्यांनी या घटनेचा अत्यंत कडक शब्दांत निषेध नोंदवला. हा हल्ला म्हणजे देशाची एकता आणि अखंडतेवर झालेला मोठा आघात असल्याचे ते म्हणाले.

बैसरन खोऱ्यात हे अमानुष हत्याकांड घडवून आणणाऱ्यांचा हेतू अत्यंत दुष्ट होता. पण भारतातील जनतेने मोठी एकजूट दाखवली. देश तोडण्याचा दहशतवाद्यांचा हा भयंकर कट भारतीयांनी पूर्णपणे उधळून लावला, असा ठाम विश्वास या विचारवंतांनी व्यक्त केला.

आज या भयंकर घटनेला एक वर्ष लोटले आहे. तरीही या शोकांतिकेच्या वेदना संपूर्ण देशभरात आजही ताज्या आहेत.

काश्मीरमधून बोलताना मौलाना सय्यद मुहम्मद अशरफ कच्छवी यांनी कुराणमधील एका आयतीचा दाखला दिला. "आम्ही मानवजातीला सर्वोच्च सन्मान आणि प्रतिष्ठा दिली आहे," असे कुराण सांगते. प्रत्येक माणसाला जन्मतःच एक प्रतिष्ठा मिळालेली असते. इतरांबद्दल दया आणि करुणा बाळगणे हाच खऱ्या धर्माचा मूळ गाभा आहे, यावर त्यांनी भर दिला.

बैसरनची घटना ही केवळ एक दहशतवादी कृती नव्हती. ते मानवतेविरुद्धचे एक महाभयंकर पाप होते. कोणत्याही धर्मात किंवा संस्कृतीत अशा कृत्याचे समर्थन होऊच शकत नाही, असे ते अत्यंत परखडपणे म्हणाले.

शांततेच्या शोधात काश्मीरमध्ये आलेल्या लोकांची हत्या करणे हे अत्यंत अमानुष मानसिकतेचे लक्षण आहे. त्यांनी मृतांच्या कुटुंबीयांप्रती तीव्र सहवेदना व्यक्त केल्या. या शोकांतिकेच्या वेदना केवळ बळी पडलेल्यांच्या कुटुंबीयांपुरत्या मर्यादित नाहीत. प्रत्येक संवेदनशील मनावर या वेदनांचे मोठे ओझे आहे, अशी भावना त्यांनी व्यक्त केली.

दुःखाच्या प्रसंगी सर्वांनी एकमेकांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहावे, अशी इस्लामची शिकवण आहे. याच भावनेतून काश्मीरमधील धर्मगुरूंनी मृतांसाठी विशेष प्रार्थना केली. तसेच सर्व धर्मांच्या लोकांनी आपापल्या पद्धतीने या मृतांसाठी प्रार्थना करावी, असे आवाहनही त्यांनी केले. माणुसकीचे नाते सर्व धर्मांच्या भिंती ओलांडते. दुःखात बुडालेल्या या कुटुंबांना आधार देणे ही आपली सर्वांची सामूहिक जबाबदारी आहे, याकडे त्यांनी लक्ष वेधले.

या भयंकर हल्ल्यानंतर सुरक्षेच्या कारणास्तव काश्मीर प्रशासनाने ४८ पर्यटनस्थळे बंद केली होती. यातील काही ठिकाणे आता पुन्हा सुरू झाली आहेत. पण बैसरन खोरे मात्र वर्षभरानंतरही पर्यटकांसाठी बंदच आहे. या भागाकडे जाणाऱ्या रस्त्यांवर आजही मोठे निर्बंध आहेत. एकेकाळी पर्यटकांच्या गर्दीने गजबजून गेलेल्या या भागात आता एक भयानक आणि जीवघेणी शांतता पसरली आहे.

पर्यटकांच्या मनात पुन्हा विश्वास निर्माण होत नाही, तोपर्यंत काश्मिरी जनतेच्या मनातील या जखमा पूर्णपणे भरणार नाहीत. हा केवळ अर्थव्यवस्थेचा मुद्दा नाही. हा दोन मनांना जोडणाऱ्या भावनांचा प्रश्न आहे, असे मौलाना कच्छवी यांनी स्पष्ट केले.

काश्मीर आणि तिथे येणारे पर्यटक यांच्यात अनेक वर्षांपासून एक घट्ट नाते तयार झाले आहे. हे नाते तोडण्याचा दहशतवाद्यांचा मनसुबा आहे. पण त्यांच्या या दुष्ट प्रयत्नांना कधीही यश मिळणार नाही. काश्मीरची खरी ओळख ही बंदुकांच्या गोळ्या नसून इथले प्रेम आणि जिवंत माणुसकी आहे, असे ते अत्यंत आत्मविश्वासाने म्हणाले.

श्रीनगरमधील मौलवी मुहम्मद अशरफ यांनीही कुराणच्या शिकवणीची आठवण करून दिली. कुराण प्रत्येक माणसाच्या प्रतिष्ठेचा सन्मान करते. दया आणि करुणेचाच संदेश देते. दहशतवादाचा कोणत्याही धर्माशी अजिबात संबंध नाही, असे त्यांनी अत्यंत स्पष्ट शब्दांत सांगितले.

इस्लाम शांतता, दया आणि बंधुभावाचा पुरस्कार करतो. निष्पाप लोकांचे रक्त सांडणे हे या शिकवणीच्या पूर्णपणे विरोधात आहे. पहलगामचा हल्ला हे देशाचा पाया हादरवून सोडण्याच्या उद्देशाने केलेले एक रानटी कृत्य होते. पण अशा अत्यंत कठीण प्रसंगात लोकांनी एकजूट राहणे गरजेचे आहे, असे आवाहन त्यांनी केले.

प्रसिद्ध अभ्यासक मौलाना जहीर अब्बास रिझवी यांनीही या हल्ल्याचा तीव्र निषेध केला. हा हल्ला म्हणजे मानवतेचा घोर अपमान आहे. तो दहशतवादाचा अत्यंत भयंकर प्रकार असून कोणताही सदसद्विवेकबुद्धी असलेला माणूस हे कृत्य कधीही स्वीकारू शकत नाही.

कोणत्याही परिस्थितीत निष्पाप लोकांच्या हत्येचे समर्थन करता येणार नाही. एका माणसाची हत्या म्हणजे संपूर्ण मानवजातीची हत्या, असे इस्लाम मानतो. जगातील कोणताही धर्म अशा हिंसेला अजिबात परवानगी देत नाही, असे ते ठामपणे म्हणाले.

देशाचे तुकडे करण्याचा हा एक भयंकर डाव होता. पण भारताच्या भक्कम सांस्कृतिक मुळांमुळे हे कधीही शक्य झाले नाही, असे त्यांनी निदर्शनास आणून दिले. मृतांच्या कुटुंबीयांचे हे कधीही भरून न येणारे नुकसान आहे. या प्रचंड मानसिक धक्क्यातून सावरण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या या कुटुंबांसोबत ते खंबीरपणे उभे आहेत. दहशतवादाला कोणताही धार्मिक आधार नाही आणि धर्माच्या नावाखाली याचे समर्थन कधीही होऊ शकत नाही, याचा त्यांनी पुनरुच्चार केला.

मुंबई आणि महाराष्ट्राचे मुख्य मुफ्ती मंजूर झिया यांनी मुंबईत एक विशेष पत्रक काढले. पहलगाम-बैसरन हल्ल्याच्या वर्षपूर्तीनिमित्त त्यांनी आपली भूमिका मांडली. काळ पुढे सरकत असला तरी अशा भयंकर शोकांतिकांच्या जखमा सहज भरून निघत नाहीत, असे त्यांनी नमूद केले. कोणत्याही स्वरूपात आणि कुठेही होणाऱ्या दहशतवादाचा अत्यंत कडक शब्दांत निषेध व्हायलाच हवा.

त्यांनी मृतांना भावपूर्ण श्रद्धांजली वाहिली. त्यांच्या कुटुंबीयांप्रती अतीव दुःख व्यक्त केले आणि या दुःखातून सावरण्यासाठी त्यांना बळ मिळो, अशी प्रार्थना केली. मानवतेच्या रक्षणासाठी सर्वांनी आपला आवाज उठवणे अत्यंत गरजेचे आहे. ही जबाबदारी केवळ मुस्लिमांची नाही, तर शांतता मानणाऱ्या प्रत्येक माणसाची आहे, यावर त्यांनी भर दिला.

दहशतवाद हा कोणत्याही धर्माचा किंवा देशाचा प्रतिनिधी नाही. ती निव्वळ एक क्रूरता आहे आणि मानवतेविरुद्धचा एक महाभयंकर गुन्हा आहे, असे ते अत्यंत परखडपणे म्हणाले.

या घटनेवर विचार करताना ते अत्यंत मार्मिक बोलले. इतक्या भयंकर हिंसेनंतरही शेवटी माणुसकीच टिकून राहते. जमिनीतून नव्याने उगवणाऱ्या हिरव्यागार कोंबांसारखी शांतता आणि करुणेची मूल्ये सतत वाढतच राहतात. ती प्रत्येक काळात आपल्याला एक नवी आशा देतात. त्यांनी शांतता आणि एकतेसाठी प्रार्थना केली. द्वेष आणि हिंसेविरुद्ध सर्वांनी खंबीरपणे एकत्र उभे राहावे. सौहार्द आणि बंधुभाव निर्माण करण्यासाठी आपण सर्वांनी सतत प्रयत्नशील राहावे, असे अत्यंत मोलाचे आवाहन त्यांनी केले.

कोलकाता येथील नाखुदा मशिदीचे इमाम मौलाना मुहम्मद शफीक कासमी यांनीही या हल्ल्याचा कडाडून निषेध केला. कोणत्याही विचारधारेच्या किंवा तर्काच्या आधारावर दहशतवादाचे समर्थन होऊ शकत नाही. मानवी जीवापेक्षा मौल्यवान असे जगात काहीही नाही. या प्रकरणाची अत्यंत सखोल चौकशी व्हावी आणि दोषींना कठोर शिक्षा मिळावी, अशी मागणी त्यांनी केली.

अद्याप कोणतीही ठोस कारवाई न झाल्याबद्दल त्यांनी तीव्र संताप व्यक्त केला. गुन्हेगारांना अत्यंत कडक शिक्षा देण्याची मागणी त्यांनी लावून धरली. मृतांच्या कुटुंबीयांना खऱ्या अर्थाने दिलासा मिळण्यासाठी न्याय केवळ मिळून चालणार नाही, तर तो अत्यंत ठामपणे आणि सर्वांना दिसला पाहिजे, असा मोठा युक्तिवाद त्यांनी केला.