प्रो. (डॉ.) डी.के. पांडे

भारतीय हवाई दलाच्या ताकदीचे आणि अचूक निशाण्याचे प्रतीक असलेला 'वायूशक्ती २०२६' हा सराव लवकरच एका भव्य सोहळ्यात पार पडणार आहे. हवाई दलाने ठरवल्यानुसार, २४ फेब्रुवारीला याची रंगीत तालीम होईल.

याचा मुख्य सोहळा २७ फेब्रुवारीला जैसलमेरजवळील पोखरणच्या फायरिंग रेंजवर रंगणार आहे. या कार्यक्रमात भारतीय हवाई दल आपल्या अचूक हल्ल्याच्या क्षमतेचे आणि शत्रूचे तळ बेचिराख करण्याच्या ताकदीचे प्रदर्शन करेल.

या प्रतिष्ठित कार्यक्रमाला राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू, पंतप्रधान नरेंद्र मोदी, संरक्षण मंत्री राजनाथ सिंह आणि गृहमंत्री अमित शाह यांच्यासह अनेक विदेशी पाहुणे उपस्थित राहण्याची शक्यता आहे.

हा कार्यक्रम म्हणजे केवळ विमानांची कसरत नाही, तर हे भारताच्या लष्करी सामर्थ्याचे आणि राष्ट्रीय सुरक्षेसाठी असलेल्या कटिबद्धतेचे एक जोरदार प्रदर्शन आहे.

एअर व्हाईस चीफ एअर मार्शल नागेश कपूर यांनी सांगितल्यानुसार, हा सराव हवाई दलाची भविष्यातील युद्धे जिंकण्याची जिद्द, संघर्ष टाळण्याची ताकद आणि लांब पल्ल्याच्या हल्ल्यांमधील वर्चस्व सिद्ध करणारा असेल.

हा सराव हे दाखवून देईल की भारतीय हवाई दल दिवस असो, संध्याकाळ असो किंवा रात्रीचा गडद अंधार, कोणत्याही वेळी हल्ला करण्यास पूर्णपणे सक्षम आहे. या सरावात १२० हून अधिक विमाने सहभागी होत असून, त्यात ७७ लढाऊ विमाने आणि ४३ हेलिकॉप्टरचा समावेश आहे. ही विमाने तब्बल १२,००० किलोग्रॅम दारूगोळ्याचा वर्षाव करतील.

हा कार्यक्रम पाहून सामान्य नागरिकांच्या मनात देशाच्या हवाई सुरक्षेबद्दल अभिमान आणि विश्वास निर्माण होतो. अत्याधुनिक तंत्रज्ञान आणि आपल्या हवाई योद्ध्यांचे कौशल्य पाहून तरुणांना हवाई दलात भरती होण्याची प्रेरणा मिळावी, हा देखील यामागे एक उद्देश आहे.

'वायूशक्ती-२६' मध्ये 'ऑपरेशन सिंदूर'च्या यशाची झलकही पाहायला मिळेल. आकाशावरील वर्चस्व, लांब अंतरावरून अचूक लक्ष्यभेद आणि विविध आघाड्यांवर लढण्याची क्षमता यात दिसून येईल. विशेष म्हणजे, 'आत्मनिर्भर भारत' या संकल्पनेला बळ देणारी स्वदेशी बनावटीची अनेक शस्त्रास्त्रे यात आपली ताकद दाखवतील.

या सरावात 'आत्मनिर्भर भारता'चे प्रतीक म्हणून अनेक स्वदेशी विमाने आणि यंत्रणा सहभागी होतील. यामध्ये 'तेजस' हे हलक्या वजनाचे लढाऊ विमान, अतिउंचावर उड्डाण करणारे 'प्रचंड' लढाऊ हेलिकॉप्टर आणि 'ध्रुव' हे अष्टपैलू हेलिकॉप्टर यांचा समावेश आहे.

हवाई संरक्षणासाठी 'आकाश' ही क्षेपणास्त्र प्रणाली तैनात असेल. ही यंत्रणा विशिष्ट ठिकाणांचे किंवा मोठ्या परिसराचे रक्षण करण्यास सक्षम आहे. तसेच, हवेतील लक्ष्यांना टिपण्यासाठी बनवलेली 'समर' ही जमिनीवरून हवेत मारा करणारी यंत्रणा (Surface-to-Air Missile) देखील यात असेल.

यावेळी पहिल्यांदाच 'शॉर्ट रेंज लॉयटरिंग म्युनिशन्स' (SRLM) प्रदर्शित केली जातील. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, ही अशी स्फोटके आहेत जी रिमोटद्वारे नियंत्रित केली जातात, ती हवेत गस्त घालू शकतात आणि योग्य वेळ येताच शत्रूवर झडप घालू शकतात. त्यासोबतच इतरही अनेक नवीन स्वदेशी शस्त्रे पाहायला मिळतील.

सैन्य आणि सामानाची ने-आण करण्यासाठी बनवलेले 'सी-२९५' हे स्वदेशी विमानही यात आपली कामगिरी बजावेल. याशिवाय, टेहळणीसाठी वापरली जाणारी आणि जमिनीवरून चालवली जाणारी मानवरहित विमाने (UAVs) म्हणजेच ड्रोन देखील या सरावाचा महत्त्वाचा भाग असतील.

ही सर्व साधने भारताने संरक्षण क्षेत्रात मिळवलेले यश आणि स्वावलंबन अधोरेखित करतात. याव्यतिरिक्त, इतर लढाऊ विमानांमध्ये 'ऑपरेशन सिंदूर'चा हिरो ठरलेले राफेल, सुखोई-३० एमकेआय, मिराज-२०००, जॅग्वार आणि मिग-२९ ही विमाने विविध प्रकारच्या हल्ल्यांचे प्रात्यक्षिक दाखवतील.

अपाचे, चिनूक आणि एमआय-१७ व्ही ५ यांसारखी शक्तिशाली हेलिकॉप्टर्सही यात सहभागी होतील. सी-१७ ग्लोबमास्टर आणि सी-१३०जे सुपर हरक्यूलिस ही विशाल मालवाहू विमाने सैन्य आणि साहित्याच्या वाहतुकीसाठी सज्ज असतील.

शत्रूचे ड्रोन शोधून ते नष्ट करण्यासाठी तयार केलेली 'स्पायडर' क्षेपणास्त्र प्रणाली आणि ड्रोनविरोधी यंत्रणा (Anti-Drone System) हे देखील या सरावाचे मुख्य आकर्षण असेल.

या कार्यक्रमात हवाई दल आणि भारतीय लष्कर यांच्यातील उत्तम ताळमेळ दिसून येईल. यात लांब पल्ल्याच्या एम७७७ तोफा आणि लष्कराच्या 'पॅरा स्पेशल फोर्सेस'च्या कमांडो पथकाचा थरारक सहभाग असेल.

'वायूशक्ती' हा सराव साधारणपणे दर तीन वर्षांनी एकदा होतो. हा हवाई दलाच्या तयारीचा एक मुख्य भाग मानला जातो आणि तो 'गगन शक्ती' या दुसऱ्या मोठ्या सरावाच्या जोडीने आलटून पालटून आयोजित केला जातो.

इतर एअर शोमध्ये केवळ कसरती असतात, पण 'वायूशक्ती'मध्ये प्रेक्षकांना खरे बॉम्ब आणि क्षेपणास्त्रे नियोजित लक्ष्यांवर अचूकपणे आदळताना पाहता येतील. हे दृश्य खरोखरच "अचूक, अभेद्य आणि सटीक" मार्याचे असेल.

रात्रीच्या अंधारातही अचूक निशाणा साधण्याची हवाई दलाची क्षमता, नाईट व्हिजन आणि प्रगत सेन्सर्सचा वापर करून दाखवली जाईल.

भारतीय हवाई दल आपत्तीच्या वेळी मदत कार्यात नेहमीच पुढे असते. या सरावादरम्यान, संकटात अडकलेल्या लोकांची किंवा सामानाची जलद ने-आण कशी केली जाते आणि तिथून सुटका कशी केली जाते, याचेही प्रात्यक्षिक दाखवले जाईल.

हा कार्यक्रम यशस्वी करण्यासाठी जिल्हा प्रशासन, पोलीस, हवाई दल आणि भारतीय लष्कर हे सर्वजण काटेकोर नियोजन करत आहेत. सुरक्षिततेच्या कारणास्तव, संपूर्ण फायरिंग रेंज आणि आसपासचा परिसर प्रतिबंधित क्षेत्र म्हणून घोषित करण्यात आला आहे.

रेंजच्या अगदी जवळ असल्याने, नागरिकांचा प्रवेश आणि हालचालींवर कडक निर्बंध लादण्यात आले आहेत. या हाय-प्रोफाईल कार्यक्रमात सुरक्षेची कोणतीही चूक होऊ नये म्हणून सुरक्षा यंत्रणा डोळ्यात तेल घालून पहारा देत आहेत.

आसपासच्या गावातील लोकांना पूर्वकल्पना देण्यात आली आहे की, या कार्यक्रमात विमानांचा मोठा आवाज, क्षेपणास्त्रांचे प्रदर्शन आणि बॉम्बफेक होणार आहे. त्यामुळे सुरक्षेसाठी सरावादरम्यान हा परिसर पूर्णपणे रिकामा ठेवणे गरजेचे आहे.

पालकांनी आपल्या मुलांना कुतूहलापोटी फायरिंग रेंजच्या जवळ जाऊ देऊ नये, अशी विनंती अधिकाऱ्यांनी केली आहे. रहिवाशांना पर्यायी रस्त्यांचा वापर करण्याच्या आणि कोणत्याही अफवांवर विश्वास न ठेवण्याच्या सूचना देण्यात आल्या आहेत.

गुरांच्या मालकांसाठीही खास सूचना आहेत. गायी, म्हशी, मेंढ्या, शेळ्या, उंट आणि इतर प्राण्यांना या प्रतिबंधित क्षेत्राजवळ चरण्यासाठी सोडण्यास सक्त मनाई आहे.

लष्करी वाहनांची वर्दळ वाढल्यामुळे रस्ते अपघाताची शक्यता असते, त्यामुळे नागरिकांनी सहकार्य करावे आणि जबाबदारीने वागावे, असे आवाहन करण्यात आले आहे.

सुरक्षेच्या कारणास्तव लष्करी हालचाली, वाहने किंवा शूटिंग रेंजचे फोटो किंवा व्हिडिओ काढण्यास सक्त मनाई आहे. पोलिसांनी जैसलमेर-चांदन मार्गावरील हॉटेल्स आणि दुकानांची तपासणी सुरू केली आहे. कोणतीही संशयास्पद हालचाल दिसल्यास तातडीने पोलिसांना कळवावे, असे आवाहन करण्यात आले आहे.

जगासाठी, विशेषतः शत्रू राष्ट्रांसाठी हा कार्यक्रम भारताच्या ताकदीचा कडक इशारा आहे. पश्चिम सीमेवरील हे 'लाईव्ह' हल्ले दाखवून देतात की भारतीय हवाई दल कोणत्याही पारंपरिक युद्धाला तोंड देण्यासाठी सज्ज आहे.

राफेल आणि सुखोईसारख्या लांब पल्ल्याच्या विमानांची उपस्थिती हे सांगते की, आम्ही शत्रूच्या हद्दीत खोलवर घुसून हल्ला करण्यास समर्थ आहोत. याशिवाय, आकाश आणि इतर हवाई संरक्षण यंत्रणांचे प्रदर्शन हे दाखवते की, आम्ही आकाशातून येणाऱ्या कोणत्याही संकटाचा सामना करू शकतो.

सध्याच्या रशिया-युक्रेन युद्ध आणि ड्रोनच्या वाढत्या वापराच्या पार्श्वभूमीवर, भारताची ही तयारी अत्यंत महत्त्वाची ठरते.

या सरावातून हेही दिसून येते की, हवाई दल केवळ नवीन तंत्रज्ञानावर अवलंबून नाही, तर जुन्या आणि नव्या विमानांचा सुरेख मेळ साधून आपली ताकद वाढवत आहे. हे मिश्रण भारताच्या संरक्षण सज्जतेबद्दल विश्वास निर्माण करते.

VIDEO | Rajasthan: Indian Air Force's ‘Vayu Shakti–2026’ was conducted at the Pokhran Field Firing Range in Jaisalmer, showcasing integrated combat power.

(Full video available on PTI Videos - https://t.co/n147TvrpG7) pic.twitter.com/SF7KLYyVnN

— Press Trust of India (@PTI_News) February 24, 2026

'वायूशक्ती २०२६' हा भारताच्या युद्धक्षमतेचा आणि शत्रूला रोखण्याच्या ताकदीचा पुरावा आहे. अणुशस्त्रांचा धोका असलेल्या या भागात, भारताकडे असलेली ही पारंपरिक लष्करी ताकद शांतता टिकवण्यासाठी आणि वेळ पडल्यास चोख उत्तर देण्यासाठी फायदेशीर ठरते.

हा कार्यक्रम दाखवून देतो की भारतीय हवाई दल आता केवळ आकाशापुरते मर्यादित न राहता, जमिनीवरील सैन्याशी जोडून घेऊन लढण्याच्या आधुनिक तंत्राकडे वाटचाल करत आहे.

जागतिक राजकारणाच्या दृष्टीनेही हा कार्यक्रम भारताची प्रतिमा उंचावणारा आहे. इतर देश याकडे भारताच्या आधुनिकतेचे आणि ताकदीचे लक्षण म्हणून पाहतात. दक्षिण आशियातील सुरक्षिततेच्या दृष्टीने असे शक्तीप्रदर्शन महत्त्वाचे ठरते.

देशांतर्गत पातळीवर, 'वायूशक्ती'मुळे स्वदेशी शस्त्रास्त्रांवरील विश्वास वाढतो. याचा फायदा भारताच्या संरक्षण निर्यातीलाही होऊ शकतो. जेव्हा आपली शस्त्रे रणांगणासारख्या परिस्थितीत उत्तम कामगिरी करतात, तेव्हा जगाचा त्यांच्यावरील विश्वास वाढतो.

थोडक्यात सांगायचे तर, 'वायूशक्ती २०२६' हे भारताच्या हवाई युद्धातील कौशल्याचे आणि तयारीचे जगाला दिलेले दर्शन आहे. "सर्वात प्रथम, सर्वात वेगवान आणि सर्वात जोरदार प्रहार" करण्याची हवाई दलाची क्षमता यातून सिद्ध होते.