एस. वाय. कुरेशी

अनेक दशकांपासून भारतीय मुस्लिमांबद्दलच्या चर्चेत इतर लोक त्यांच्याबद्दल काय विचार करतात, काय बोलतात किंवा त्यांच्याशी कसे वागतात, यावरच सर्वात जास्त भर दिला गेलाय. पण आता वेगळा प्रश्न विचारण्याची वेळ आलीय. भारतीय मुस्लिम स्वतःबद्दल नेमका काय विचार करतात आणि त्यांना स्वतःचं भविष्य कसं घडवायचंय?

हा महत्त्वाचा प्रश्न कठीण काळात निर्माण झालाय. आज या समुदायातला मोठा वर्ग स्वतःच्या भविष्याबद्दल चिंतेत आणि संभ्रमात आहे, ही गोष्ट कोणीही नाकारू शकत नाही. गेल्या अनेक वर्षांपासून वाढणारं ध्रुवीकरण, वारंवार होणारी द्वेषपूर्ण भाषणं, जमावाच्या हिंसाचाराच्या घटना आणि भेदभावपूर्ण वाटणाऱ्या अधिकृत कारवाया. या सर्व वाईट गोष्टींमागे अनेक मुस्लिमांमध्ये असुरक्षिततेची आणि एकाकीपणाची भावना निर्माण झालीय. यासोबतच आर्थिक संधी कमी होताहेत. अल्पसंख्याकांसाठी असलेल्या अनेक शैक्षणिक आणि कल्याणकारी योजनांमध्ये बदल झालेत किंवा त्या पूर्णपणे मागे घेण्यात आल्यात. तसंच प्रगतीचे मार्ग पूर्वीपेक्षा कमी होताहेत, अशी भावना सर्वत्र निर्माण झालीय.

यातली प्रत्येक भावना वस्तुनिष्ठपणे योग्य आहे वा नाही, हा पूर्णपणे वेगळा मुद्दा आहे. पण त्यांच्या मनातली ही भीती खरी आहे. यातून चिंता आणि अलिप्तपणाची भावना निर्माण झालीय. आता कुटुंबं स्वतःच्या महत्त्वाकांक्षेपेक्षा स्वतःच्या सुरक्षेवर जास्त बोलतात. पालक स्वतःच्या मुलांना नेतृत्व करायला तयार करण्याऐवजी त्यांच्या संरक्षणाची जास्त काळजी करतात. घरांमध्ये, मस्जिदींमध्ये किंवा सोशल मीडियावर होणाऱ्या समुदायाच्या चर्चा आता पूर्णपणे बदलल्यात. या चर्चा केवळ नवीन विवाद, नवीन द्वेषपूर्ण भाषण, नवीन अटक, नवीन विध्वंस किंवा नवीन राजकीय धक्क्याभोवती फिरत असतात.

या सर्व चिंता अजिबात काल्पनिक किंवा क्षुल्लक नाहीयेत. त्या प्रामाणिकपणे मान्य केल्या पाहिजेत. हा लेख नेमकं कशाबद्दल नाहीये, हेही मी प्रामाणिकपणे सांगतो. भारतीय मुस्लिमांनी राज्याला कठीण प्रश्न विचारणं पूर्णपणे थांबवावं, असा याचा अजिबात अर्थ नाही. तसंच त्यांनी स्वतःच्या तक्रारी सोडून केवळ कृतज्ञता व्यक्त करावी, असंही मी अजिबात म्हणत नाहीये. घटनात्मक अधिकार हे चांगल्या वागणुकीतून मिळवलेले उपकार अजिबात नसतात. ती ठळक हमी असते. न्यायालयात, संसदेत आणि सार्वजनिक चर्चेत ठामपणे, शांततेने आणि लोकशाही मार्गाने त्यांचं रक्षण सतत केलंच पाहिजे. यापुढील कोणत्याही गोष्टीचा अर्थ ती मागणी कमकुवत करणं असा अजिबात नाही. बदलाचं हे ओझं केवळ समाजावरच आहे, असंही सुचवण्याचा माझा कोणताही उद्देश नाही. तसं अजिबात नाहीये.

एखादा समुदाय स्वतःसोबत घडणाऱ्या वाईट गोष्टींवरून स्वतःची ओळख निर्माण करू लागतो. तेव्हा त्याला भविष्यात नेमकं काय बनायचंय, याचा योग्य विचार करण्याची त्याची क्षमता हळूहळू नष्ट होते. असा समुदाय केवळ एका बातमीवरून दुसऱ्या बातमीपर्यंत आपलं आयुष्य जगू लागतो. तो केवळ प्रतिक्रिया देतो, निषेध करतो, काळजी करतो आणि जगत राहतो. पण तो स्वप्नं पाहणं थांबवतो. कठीण परिस्थितीतून पुन्हा उसळी घेण्याची स्वतःची क्षमता तो विसरून जातो.

राज्याला जबाबदार धरणं आणि स्वतःचं भविष्य घडवणं, या अजिबात एकमेकाविरोधी गोष्टी नाहीयेत. केवळ पहिल्या गोष्टीवर लक्ष देणारा आणि दुसऱ्या महत्त्वाच्या गोष्टीकडे दुर्लक्ष करणारा समुदाय स्वतःचं खूप नुकसान करतो. एखादं वाईट धोरण जितकं त्याचं भविष्य खराब करू शकेल त्याहून त्याची ही वर्तणूक त्याचं भविष्य खराब करते. असुरक्षिततेचा कठीण काळ सहसा दोन भावना निर्माण करतो. पहिली भावना माघार घेण्याची असते. केवळ तक्रारींमध्ये अडकून पडणं, जुन्या आठवणींमध्ये रमणं आणि एका विवादातून दुसऱ्या विवादात जगणं. दुसरी भावना नवनिर्माणाची असते. स्वतःचे महत्त्वाचे अधिकार किंवा आशा अजिबात न सोडता समुदायाला आतून कसं भक्कम करता येईल, हा विचार यात केला जातो. हे दोन्ही अजिबात एकमेकांचे पर्याय नाहीयेत. एखादा समुदाय न्यायाचा आग्रह धरू शकतो. तसंच केवळ न्यायाच्या अभावाने स्वतःची ओळख ठरू न देण्याचा पर्यायही तो नक्कीच निवडू शकतो.

नवनिर्माणाचा हा आत्मविश्वास केवळ राजकीय आश्वासनं किंवा न्यायालयातल्या विजयांमधून अजिबात येणार नाही. या गोष्टी महत्त्वाच्या आणि आवश्यक नक्कीच आहेत. हा आत्मविश्वास समाजातूनच आला पाहिजे. कुटुंबं, शेजारी, मस्जिदी, व्यावसायिक नेटवर्क आणि परोपकारी संस्थांमधून त्याची निर्मिती झाली पाहिजे. जकात आणि वक्फ यांनी अनेक शतकांपासून करुणेची साधनं म्हणून मोठं काम केलंय. आता त्यांचा महत्त्वाकांक्षी पद्धतीने विचार करण्याची वेळ आलीय. गरजू लोकांसाठी दिलासा देण्याचं साधन एवढीच त्याची मर्यादा न ठेवता त्याकडे भविष्यातली गुंतवणूक म्हणून पाहिलं पाहिजे.

भेदभाव आणि दुर्लक्षाच्या धोक्यांव्यतिरिक्त यात आणखी एक धोका आहे. आपली सामूहिक कल्पनाशक्ती आता कमकुवत होत चाललीय. आधीच यश मिळवलेल्या लोकांची भूमिकाही यात महत्त्वाची आहे. प्रत्येक श्रीमंत कुटुंब, प्रत्येक प्रस्थापित व्यावसायिक आणि प्रत्येक यशस्वी उद्योजक अनेकांचं आयुष्य बदलू शकतो. त्यांनी किमान एका मुलाची किंवा तरुण विद्यार्थ्याची जबाबदारी घेणं गरजेचं आहे. त्यांच्या शाळेची फी भरणं, त्यांना उत्तम मार्गदर्शन करणं, व्यावसायिक प्रशिक्षण देणं किंवा व्यावसायिक जीवनात यशस्वी व्हायला मदत करणं शक्य आहे.

शिष्यवृत्ती, ग्रंथालयं, कौशल्य विकास केंद्रं, संशोधन फेलोशिप्स, डिजिटल लर्निंग प्लॅटफॉर्म आणि व्यावसायिक संस्था अनेक संधी निर्माण करू शकतात. आजचे वाद पूर्णपणे शमल्यानंतरही या संधी टिकून राहतील. एकजुटीच्या अशा लाखो कृतींच्या ताकदीची बरोबरी कोणताही सरकारी कार्यक्रम अजिबात करू शकत नाही.हे आव्हान निव्वळ शैक्षणिक किंवा आर्थिक अजिबात नाहीये. ते पूर्णपणे मानसिक स्वरूपाचं आहे. चिंतेत वाढलेल्या पिढीला वारसाहक्काने केवळ चिंता अजिबात मिळू नये. त्यांना महत्त्वाकांक्षा मिळाली पाहिजे.

अलबत शिक्षणाला या प्रयत्नांच्या केंद्रस्थानी ठेवलं पाहिजे. केवळ राजकीय एकजुटीतून समाज संकटांवर अजिबात मात करू शकत नाही. ज्ञानाचा संचय, कौशल्यं आणि सर्वोत्तम यशाच्या आधारेच तो संकटांवर मात करतो, हे अनुभवातून वेळोवेळी स्पष्टपणे दिसून आलंय. शालेय आणि महाविद्यालयीन शिक्षणाकडे केवळ पदव्या मिळवण्याचं साधन म्हणून अजिबात पाहिलं जाऊ नये. ज्ञान, उत्सुकता आणि बौद्धिक आत्मविश्वास मिळवण्याचा तो प्रवास बनला पाहिजे. औपचारिक शिक्षणासोबतच समाजाने स्वतःची प्राचीन कारागिरी, उद्योग आणि व्यावसायिक कौशल्याची परंपरा पुन्हा नव्याने सुरू केली पाहिजे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल तंत्रज्ञान आणि वेगाने विकसित होणाऱ्या बाजारपेठांच्या या आधुनिक युगात कौशल्य विकास पारंपारिक व्यवसायांपुरता मर्यादित राहू शकत नाही.

तरुण मुस्लिमांना नवीन तंत्रज्ञान, आधुनिक व्यावसायिक पद्धती आणि नवीन मार्केटिंग पद्धतींचा अवलंब करायला प्रोत्साहन दिलं पाहिजे. एका पिढीपूर्वी अस्तित्वात नसलेल्या संधींसाठी त्यांनी स्वतःला उत्तमरीत्या तयार केलं पाहिजे. यशावर आधारित असलेल्या कोणत्याही युक्तिवादावर रास्त आक्षेप घेतला जाऊ शकतो. भेदभाव सहन करणाऱ्या लोकांना केवळ अधिक मेहनत करायला सांगणं म्हणजे पूर्वग्रह हा केवळ अपुऱ्या गुणवत्तेचा प्रश्न आहे, असं भासवण्यासारखं आहे. पण माझा तसा कोणताही दावा अजिबात नाहीये.

तुम्ही यश मिळवलं म्हणजे समोरच्याचा पूर्वग्रह दूर होईल असं अजिबात नाही. तसंच स्वतःला समान वागणूक मिळण्यासाठी कोणालाही दुप्पट चांगलं बनण्याची अजिबात गरज नाहीये. न्यायाची प्रत्येक योग्य मागणी पूर्ण झाल्यानंतर महत्त्वाची जागा शिल्लक राहते. याच जागेत समाज स्वतःच्या अटींवर यशाची भक्कम उभारणी करू शकतो. त्यासाठी त्यांना कोणाच्याही परवानगीची अजिबात गरज नसते. हे यशाचं सूत्र अधिकारांच्या लढ्याला पूर्णपणे पूरक ठरतं आणि त्याचा कोणताही पर्याय अजिबात बनत नाही. विद्यार्थ्यांनी केवळ पदव्या मिळवण्याचं ध्येय ठेवू नये. त्यांनी स्वतःच्या निवडलेल्या क्षेत्रात उत्कृष्ट यश मिळवण्याचा प्रयत्न करावा. आदर आणि प्रभाव मोठ्या संख्येने किंवा राजकीय सत्तेतून अजिबात येत नाही. तो क्षमता, सचोटी आणि उत्तम यशामधूनच निर्माण होतो.

ही महत्त्वाकांक्षा यशाच्या पारंपारिक संकल्पनांच्या खूप पुढे गेली पाहिजे. नवीन तंत्रज्ञान वेगाने आत्मसात करणाऱ्या, संस्था उभारणाऱ्या आणि प्रत्येक क्षेत्रात उत्तम गुणवत्ता जोपासणाऱ्या समाजाचंच भविष्य उज्ज्वल असतं. भारतीय मुस्लिमांना शिष्यवृत्ती, उद्योग आणि सार्वजनिक सेवेचा उल्लेखनीय इतिहास आहे. भूतकाळ पुन्हा नव्याने निर्माण करणं, हे त्यांचं अजिबात काम नाहीये. वेगळ्या आणि नवीन भारतात प्रगती करायला नवीन पिढीला उत्तमरीत्या तयार करणं, हे त्यांचं काम आहे.

याची उत्साहवर्धक चिन्हं आधीच स्पष्टपणे दिसताहेत. एखादं साधं उदाहरण प्रवृत्तीचा थेट पुरावा नसला तरी ते स्पष्ट असतं. नुकतंच दिल्लीतल्या एका इमारतीला भयानक आग लागली होती. त्यावेळी आत अडकलेल्या लोकांना वाचवायला स्थानिक मुस्लिम दुकानदारांनी गाद्या आणि ब्लँकेट पसरून मदत केली. अपघात, नैसर्गिक आपत्ती किंवा कठीण वैयक्तिक संकटाच्या वेळी मुस्लिम लोक स्वतःच्या हिंदू शेजाऱ्यांना मोलाची मदत करतात. त्या बदल्यात त्यांना कृतज्ञता आणि सद्भावना मिळते. अशा हृदयस्पर्शी कथा देशभरातून अनेकदा पाहायला मिळतात. पण अशा क्षणांमुळे भारतातल्या जातीय संबंधांच्या स्थितीबद्दलचे वाद पूर्णपणे संपत नाहीत. राजकारण आणि सोशल मीडियाच्या गोंगाटाखाली अजूनही काय शक्य आहे, याचं हे उदाहरण निश्चितच आहे.  कोणत्याही एका बातमीत काहीही घडलं तरीही भारतीय मुस्लिम खंबीरपणे कशा प्रकारचा समाज उभारायला मदत करू शकतात, हे यातून स्पष्टपणे दिसून येतं.

ही महत्त्वाकांक्षा यशाच्या पारंपारिक संकल्पनांच्या खूप पुढे गेली पाहिजे. नवीन तंत्रज्ञान वेगाने आत्मसात करणाऱ्या, संस्था उभारणाऱ्या आणि प्रत्येक क्षेत्रात उत्तम गुणवत्ता जोपासणाऱ्या समाजाचंच भविष्य नेहमी उज्ज्वल असतं. भारतीय मुस्लिमांना शिष्यवृत्ती, उद्योग आणि सार्वजनिक सेवेचा उल्लेखनीय इतिहास आहे. भूतकाळ पुन्हा नव्याने निर्माण करणं, हे त्यांचं अजिबात काम नाहीये. वेगळ्या आणि नवीन भारतात प्रगती करायला नवीन पिढीला उत्तमरीत्या तयार करणं, हे त्यांचं काम आहे.

मग आता मुस्लीम समाजासमोरचं ध्येय केवळ स्वतःचं भविष्य सुरक्षित करण्यापेक्षा खूप मोठं आहे. शाळा, रुग्णालयं, शिष्यवृत्ती, मदत कार्य, पर्यावरण मोहिमा, रक्तदान शिबिरं आणि परिसरातले उपक्रम केवळ मुस्लिमांसाठीच नसावेत. त्यांनी संपूर्ण समाजाची सेवा केली पाहिजे. संस्था जेव्हा जातीय सीमांच्या पलीकडे जातात, तेव्हा त्यांना आदर मिळतो. आज शाळेत जाणारी लहान मुलं भारतीय संविधानाच्या शताब्दीच्या आसपास मोठी होतील. त्यावेळी त्यांच्या पालकांनी किती पूर्वग्रह सहन केला, हा प्रश्न अजिबात नसेल. या कठीण परिस्थितीला तोंड देत त्यांनी कोणती निर्मिती केली, हा प्रश्न असेल. त्यांनी न्याय मागताना कोणती कामं केली? त्यांनी कोणत्या संस्था निर्माण केल्या? त्यांनी कोणत्या संधी विस्तारल्या? त्यांनी कोणत्या अधिकारांचं रक्षण केलं आणि त्यांनी कोणता आत्मविश्वास पुढच्या पिढीला दिला? या प्रश्नांची उत्तरं तेव्हा शोधली जातील.

शत्रुत्व अनेकदा वरून हेतुपुरस्सर निर्माण केली जाऊ शकतं. पण परस्पर विश्वास नेहमी खालून आणि तळागाळातून निर्माण होतो. सेवा, उदारता आणि सामायिक उद्देशाच्या असंख्य सुंदर कृतींमधूनच हा विश्वास भक्कमपणे उभा राहतो. समुदायांना जोडणारे हे बंध ताकदवान केल्यास भारतीय मुस्लिम स्वतःची प्रतीम तर सुधारतीलच शिवाय भारताच्या बहुलवादी आणि मानवीय कल्पनेचं रक्षण करायला महत्त्वाची मदत करतील.

हेही वाचा: मीझान : मुस्लिम समाजासमोरील आव्हानांवर विशेष मंथन

आज आपला देश 'आत्मनिर्भर भारत', स्वावलंबन, उद्योजकता आणि नवीन शोधांबद्दल चर्चा करतोय. अशा वेळी भारतीय मुस्लिमांसमोर आव्हान आहे. त्यांनी संविधानाने दिलेल्या स्वतःच्या अधिकारांचा अजिबात संकोच न बाळगता ठामपणे आग्रह धरला पाहिजे. त्याच वेळी दानशूरता, शिक्षण आणि संस्था बांधणीच्या स्वतःच्या प्राचीन परंपरा जपत त्यांना सक्षमीकरणाचं साधन म्हणून वापरलं पाहिजे. खरं स्वावलंबन केवळ आर्थिक अजिबात नसतं. ते बौद्धिक, शैक्षणिक आणि नैतिक स्वरूपाचं असतं. वेगाने बदलणाऱ्या या जगात कठीण स्पर्धा करायला आणि उत्कृष्ट यश मिळवायला पुढच्या पिढीला ज्ञानाने आणि कौशल्याने परिपूर्ण करणं यातच खरं यश दडलंय.

म्हणून भारतीय मुस्लिमांनी रोजघडीला समोर येणारी संकटं झेलणं आणि ती संकटं संपवण्यासाठी प्रयत्न करणं यात फक्त अडकून राहून फायदा नाही. या दोन्ही गोष्टी करतानाच या संकटांना नवनिर्माणाच्या स्रोतात बदलणं, हे त्यांचं काम आहे.

अनुकूल आणि चांगली परिस्थिती असल्यावरच समुदाय प्रगती करेल असं म्हणणं योग्य नाही. वेदनादायक आणि अन्यायकारक संकट म्हणजे अंतिम सत्य नव्हे, असा संकल्प करून आपला समुदाय अनेकदा पुढे आलेला आहे. स्वतःच्या अधिकारांचं रक्षण करून, शिक्षणात गुंतवणूक करून, नवीन कौशल्यं आत्मसात करून, यश मिळवून आणि संपूर्ण समाजाची निस्वार्थ सेवा करून भारतीय मुस्लिम स्वतःच्या भविष्यासोबतच संविधानाला अपेक्षित असलेला बहुलवादी, मानवीय आणि आत्मविश्वासू असा नवीन भारत घडवायला मदत करतील.

(लेखक हे भारताचे माजी मुख्य निवडणूक आयुक्त आहेत आणि 'इंडिया अँड आय - अ हंड्रेड मेमोरीज, नॉट अ मेमॉयर' या पुस्तकाचे लेखक आहेत.)