अल्फिया शेख
उर्दू भाषा तसेच साहित्यातील अत्यंत आदराचे नाव असलेले ज्येष्ठ कवी बशीर परवाझ यांचे वयाच्या ८२ व्या वर्षी निधन झाले. सोलापूरच्या नोबल रुग्णालयात त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला असून त्यांच्या निधनाने संपूर्ण साहित्यिक वर्तुळात मोठी शोककळा पसरली आहे. सोलापूरमधील जडे साहेब कब्रस्तानमध्ये नमाजे जनाजा अदा केल्यानंतर त्यांचा दफनविधी अत्यंत शोकाकुल वातावरणात पार पडला. त्यांच्या पश्चात पत्नी मुमताज बेगम तसेच दोन मुले आणि दोन मुली असा मोठा परिवार आहे.
साहित्यिक वारशातून घडले व्यक्तिमत्व
बशीर अहमद अब्दुल कादिर दौलताबादी यांचा जन्म २० डिसेंबर १९४४ रोजी सोलापूरमधील एका सुशिक्षित कुटुंबात झाला. पुढे साहित्य विश्वात ते बशीर परवाझ या नावाने अत्यंत वेगाने नावारूपाला आले. त्यांना शायरीचा मोठा वारसा त्यांचे वडील कदीर शोलापुरी यांच्याकडून लाभला होता. घरात कायम साहित्याची चर्चा होत असल्याने त्यांना लहानपणापासूनच शब्दांची नजाकत अत्यंत बारकाईने समजली होती. पदव्युत्तर शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर १९७१ मध्ये 'सब रस' या मासिकातून त्यांच्या खऱ्या साहित्यिक प्रवासाला मोठी सुरुवात झाली.
अध्यापन क्षेत्रातून घडवली नवी पिढी
बशीर परवाझ यांनी आपल्या आयुष्यातील उमेदीचा मोठा काळ अध्यापन क्षेत्रासाठी अत्यंत निष्ठेने खर्ची घातला. श्रीवर्धन तसेच सिटिझन उर्दू हायस्कूलमध्ये काम केल्यानंतर त्यांनी प्रोग्रेसिव्ह उर्दू हायस्कूलमध्ये प्रदीर्घ काळ शिक्षक म्हणून काम पाहिले. बालभारती पुणे या संस्थेसोबत काम करताना त्यांनी उर्दू पाठ्यपुस्तकांच्या निर्मितीतही स्वतःचे महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. परमेश्वर हाच माणसाचा खरा आधार असून तोच नवीन प्रवास करण्यासाठी लागणारे बळ देतो असा त्यांचा ठाम विश्वास होता. आपल्या एका लोकप्रिय गझलेत ते परमेश्वराबद्दलचा हाच कृतज्ञतेचा भाव अत्यंत सुंदर शब्दांत मांडतात:
नया सफ़र भी नया हौसला भी देता है
सजा के मंज़िलें रस्ता दिखा भी देता है
ज़बान-ओ-दिल में वही राब्ता भी देता है
असर के वास्ते हर्फ़-ए-दुआ भी देता है
हमारा कुछ भी नहीं है तमाम उसका है
वही मिटाता है सब कुछ, बना भी देता है
बझ्म ए गालिबला दिली नवी दिशा
ते केवळ एक उत्तम लेखक नव्हते तर त्यांच्या रूपात साहित्याची एक मोठी संस्थाच कार्यरत होती. सोलापूरच्या 'बझ्म-ए-गालिब' या संस्थेचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी सलग वीस वर्षे दर रविवारी साहित्यिक मैफिलींचे आयोजन केले. या व्यासपीठावरून त्यांनी अनेक तरुण लेखकांना घडवण्यासोबतच त्यांच्या कवितांवर अत्यंत मोलाचे मार्गदर्शन केले. सर्वसामान्यांना साहित्याशी जोडण्यासाठी त्यांनी सोलापुरात राष्ट्रीय स्तरावरील दहा दिवसांच्या उर्दू पुस्तक महोत्सवाचे यशस्वी आयोजन केले होते. आयुष्यातील एकाकीपणाची जाणीव तसेच जीवनाचा संघर्ष त्यांनी आपल्या शायरीतून हुबेहूब खालीलप्रमाणे रेखाटला आहे:
जब दिल-ए-शोरिदा सर से बेकली जाती रही
ज़िंदगी से ज़िंदगी की दिलकशी जाती रही
सहरा सहरा उम्र गुज़री क्या करें दरिया का अब
क़तरा क़तरा धूप पी कर तिश्नगी जाती रही
क़ाफ़ियों के शोरो-ग़ुल में बुझ गई फ़िक्र-ए-रसा
फिर हुआ यूं शायरी से शायरी जाती रही
सामाजिक जाणीव जपणारी उत्तम शायरी
त्यांची शायरी ही अत्यंत गंभीर विचार तसेच सामाजिक जाणीव आणि आकर्षक शब्दरचनेचा एक उत्तम नमुना मानली जाते. 'खयाल' हा कवितासंग्रह तसेच 'आमोजगार' हे माहितीवर आधारित पुस्तक त्यांच्या याच वैचारिक प्रगल्भतेमुळे साहित्य विश्वात प्रचंड लोकप्रिय ठरले. राजकारणी लोकांनी धर्माच्या नावावर मांडलेला खेळ पाहून त्यांच्यातील संवेदनशील कवी कायम अत्यंत अस्वस्थ होत असे. प्रेम हाच आमचा खरा धर्म असून आम्हाला हा रक्तपात अजिबात पाहवत नाही असे त्यांनी अत्यंत परखडपणे लिहून ठेवले आहे. समाजातील याच द्वेषावर प्रहार करताना ते आपल्या रचनेत अत्यंत सडेतोडपणे म्हणतात:
शे'र सच्चा हो तो लहजा नहीं देखा जाता
अपने महबूब का शजरा नहीं देखा जाता
इन दिनों अहले-सियासत हैं धरम के रक्षक
गंदे हाथों में नगीना नहीं देखा जाता
नाम पर धरम के, ईमान के, ख़ून-ए-इंसां
साफ़ चादर पे ये धब्बा नहीं देखा जाता
हम ग़ज़ल वाले, मोहब्बत है हमारा मज़हब
हम से ये ख़ून ख़राबा नहीं देखा जाता
लहान शब्दांतून मांडला मोठा विचार
त्यांच्या छोट्या कवितांमधूनही अत्यंत सखोल आणि तत्त्वज्ञानाने भरलेला विचार नेहमीच वाचकांसमोर उभा राहतो. कमीत कमी शब्दांत जीवनाचे मोठे सार सांगण्याची कला त्यांना खऱ्या अर्थाने अवगत होती. मुलाने आपले बोलणे ऐकले नाही याची त्यांना कधीच भीती वाटली नाही, तर मूल आपल्या प्रत्येक कृतीचे नेहमी निरीक्षण करत असते याची त्यांना जाणीव असायची. आपल्या भावी पिढीला चांगले संस्कार देण्याविषयी ते नेहमीच अत्यंत आग्रही होते. 'डर' या त्यांच्या अत्यंत गाजलेल्या छोट्याशा कवितेतून हाच वैचारिक मोठेपणा अत्यंत सोप्या शब्दांत पाहायला मिळतो:
मुझे ये डर नहीं कि मेरा बच्चा
मेरी बातें कभी सुनता नहीं है, टाल देता है
मुझे डर है तो बस ये है
मेरे हर फ़ेल को वो देखता है
अनेक मानाच्या पुरस्कारांनी सन्मान
साहित्य तसेच शिक्षण क्षेत्रातील अतुलनीय योगदानाबद्दल महाराष्ट्र राज्य उर्दू साहित्य अकादमीने त्यांना विशेष पुरस्काराने सन्मानित केले होते. यासोबतच त्यांना कुल हिंद उर्दू अदबी कॉन्फरन्सकडून शैक्षणिक पुरस्कार तसेच सोलापूरच्या लायन्स क्लबकडून अत्यंत मानाचा साहित्यिक पुरस्कारही मिळाला होता. त्यांच्या जाण्याने सोलापूरच नव्हे तर संपूर्ण उर्दू साहित्य विश्वाने एक अत्यंत प्रेमळ शिक्षक आणि प्रामाणिक साहित्यिक गमावला आहे. त्यांनी लावलेला साहित्याचा हा अखंड दिवा येणाऱ्या अनेक पिढ्यांना कायम योग्य तोच मार्ग दाखवत राहील. मराठी मातीतील या शायरला आवाज मराठीकडून श्रद्धांजली!
.webp "महाकवी अल्लामा इक्बाल आणि आद्य शंकराचार्य")
.jpeg "अल्लामा इक्बाल")
