इमान सकिना

इस्लामी विचारधारेत एक अत्यंत शांत पण प्रभावी विचार दडलेला आहे. आजच्या काळात हा विचार पूर्वीपेक्षा खूप जास्त महत्त्वाचा वाटतो. हा विचार म्हणजे 'खिलाफत' होय. पृथ्वीवरील माणसाची जबाबदारी असा याचा अर्थ होतो. माणूस या जमिनीचा मालक नाही. तो इथला विजेता किंवा योद्धाही नाही. तो केवळ एक रक्षक आहे. त्याच्याकडे ही एक अमानत सोपवण्यात आली आहे. या अमानतीत समतोल, न्याय आणि जबाबदारी असणे अत्यंत गरजेचे आहे.

हवामान बदल, प्रदूषित नद्या आणि नष्ट होणारी जंगले या आजच्या काळातील मोठ्या पर्यावरणीय समस्या आहेत. या आव्हानांसमोर आपण जेव्हा हा विचार ठेवतो, तेव्हा 'ग्रीन खिलाफत'चा जन्म होतो. ही एक जगण्याची सुंदर पद्धत आहे. यात आपला विश्वास आणि हे नाजूक जग या दोन्हींचा मोठा आदर केला जातो.

कुराण पृथ्वीकडे केवळ एक संसाधन म्हणून पाहत नाही. तिचा अमर्याद वापर करण्यास कुराणमध्ये मनाई आहे. पृथ्वी ही एक 'अमानत' आहे. माणसाला इथे 'खलिफा' म्हणजेच प्रतिनिधी म्हटले आहे. पृथ्वीचा समतोल राखण्याची मोठी जबाबदारी माणसावर सोपवली आहे.

हा समतोल म्हणजेच 'मीझान' होय. हा केवळ ऐकायला छान वाटणारा शब्द नाही. तो या सृष्टीचा एक भक्कम नियम आहे. ग्रहांच्या गतीपासून ते पावसाच्या चक्रापर्यंत सर्व गोष्टी एका लयीत सुरू आहेत. माणूस आपल्या लालसेपोटी किंवा निष्काळजीपणाने हा समतोल बिघडवतो. मग त्याचे भयंकर परिणाम सर्वत्र दिसू लागतात. यामुळे केवळ निसर्गाचेच नुकसान होत नाही. आपला समाज आणि आपली आत्मिक शांतताही पूर्णपणे धोक्यात येते.

दृष्टिकोन बदलण्यातूनच 'ग्रीन खिलाफत'ची खरी सुरुवात होते. निसर्ग आपल्यापेक्षा वेगळा नाही, ही शिकवण यातून मिळते. ती खुदाच्या अनेक खुणांपैकी एक महत्त्वाची खूण आहे. एखादे झाड म्हणजे केवळ लाकडाचा तुकडा नसतो. ते झाड विकास, संयम आणि जीवनाचे एक जिवंत प्रतीक असते.

पाणी ही केवळ एक सोय नाही. तो जीवनाचा मुख्य स्रोत आहे. प्राण्यांनाही आपल्यासारखाच एक समाज मानले आहे. त्यांच्यावर प्रेम करणे आणि त्यांचा आदर करणे आपले कर्तव्य आहे. आपण या दृष्टिकोनातून विचार केल्यास पर्यावरण रक्षण हा कोणताही आधुनिक ट्रेंड राहत नाही. ती थेट एक इबादतच बनून जाते.

इस्लामी संस्कृतीने नेहमीच ही मोठी जागरूकता दाखवली आहे. जुन्या काळातील बागा निसर्गावर ताबा मिळवण्यासाठी उभारल्या नव्हत्या. त्या शांतता आणि चिंतनासाठी तयार केल्या होत्या. पाण्याची टंचाई निर्माण होण्यापूर्वीच जुन्या काळात जल व्यवस्थापनाची अत्यंत काळजी घेतली जात होती.

इबादत करतानाही पैशांची आणि साधनांची उधळपट्टी करू नये, यावर विशेष भर दिला आहे. आज संपूर्ण जग पाण्याच्या संकटाचा सामना करत आहे. अशा वेळी पैगंबर मुहम्मद (सल्लल्लाहु अलैहि व सल्लम) यांचा एक अत्यंत मोलाचा उपदेश आठवतो. वाहत्या नदीच्या काठावर बसून वजू करतानाही पाणी वाया घालवू नका, असा स्पष्ट इशारा त्यांनी दिला होता.

पण आजचे वास्तव आणि ही तत्त्वे यात खूप मोठी दरी दिसते. चंगळवादी संस्कृतीने उधळपट्टीला अगदी सामान्य गोष्ट बनवले आहे. लोक आपल्या सोयीसाठी स्वतःच्या सद्सद्विवेकबुद्धीचा आवाज सहज दाबून टाकतात. कोणताही विचार न करता खरेदी करणे, विजेचा वारेमाप वापर करणे आणि प्लास्टिकचा कचरा करणे ही आता आपली सवयच बनली आहे. अनेकदा आपण पर्यावरणाचे नुकसान जाणीवपूर्वक करत नाही. पण आपला लहानसा निष्काळजीपणाही निसर्गाचा मोठा घात करतो.

प्रत्येकाने रातोरात मोठा बदल घडवून आणावा, असे 'ग्रीन खिलाफत'चा विचार अजिबात सांगत नाही. छोट्या पण सातत्यपूर्ण कृतीतूनच याची सुरुवात होते. कचरा कमी करणे, पाणी वाचवणे, टिकाऊ वस्तू खरेदी करणे आणि स्वतःच्या गरजांवर नियंत्रण ठेवणे हेच खरे रक्षण आहे. चांगल्या हेतूने एक झाड लावणे किंवा एखाद्या प्रामाणिक व्यवसायाला पाठिंबा देणे यालाही मोठा आध्यात्मिक अर्थ आहे.

वैयक्तिक प्रयत्नांसोबतच यात सामूहिक प्रयत्नांचीही खूप गरज आहे. आपल्या संस्था, आपला परिसर आणि मशिदी पर्यावरणपूरक वर्तनाला प्रोत्साहन देऊ शकतात. पर्यावरणाबद्दल चर्चा होणाऱ्या खुतब्यांची एकदा कल्पना करा. सौरऊर्जेवर चालणाऱ्या इबादतगाहांबद्दल विचार करा. जिथे स्वच्छता आणि हिरवळीवर भर दिला जातो, अशा परिसराची कल्पना करा. या केवळ कोरड्या गप्पा नाहीत. जबाबदारी आणि समतोलावर आधारलेल्या विश्वासाचे हे अत्यंत जिवंत उदाहरण आहे.

थोडा खोलवर विचार केल्यास एक गोष्ट स्पष्ट होते. पर्यावरणाचा विनाश हा आपल्या आतील असंतोषाचाच एक आरसा आहे. जेव्हा माणसाचे मन लालसा आणि दिखाव्याकडे धावते, तेव्हा जगातही तीच मोठी अव्यवस्था दिसू लागते. त्यामुळे 'ग्रीन खिलाफत' हा केवळ पृथ्वीला वाचवण्याचा विचार नाही. हा स्वतःला घडवण्याचा एक अत्यंत सुंदर मार्ग आहे. यातून आपल्याला संयम, कृतज्ञता आणि नम्रता शिकायला मिळते. हेच गुण आपल्याला एका चांगल्या आणि सुखकर जीवनाकडे घेऊन जातात.

आज पर्यावरणावरील चर्चा केवळ राजकारण किंवा विज्ञानापुरती मर्यादित राहिली आहे. अशा वेळी अध्यात्म त्यात एक नवा प्राण फुंकू शकते. पृथ्वीची काळजी घेणे ही केवळ जगण्याची सक्ती नाही. हे आपले अत्यंत महत्त्वाचे नैतिक कर्तव्य आहे, याची जाणीव अध्यात्मातून होते. पर्यावरणाचे रक्षण करणे हे ओझे न वाटता ती एक मोठा आनंद देणारी जबाबदारी बनून जाते.

पुढे जाण्यासाठी आपल्याला परिपूर्णतेची अजिबात गरज नाही. आपल्याला फक्त जागरूकता, चांगला हेतू आणि प्रामाणिक प्रयत्नांची गरज आहे. इतका प्रचंड त्रास सहन करूनही ही पृथ्वी आपल्याला मुकाट्याने सर्व काही देत आहे. आपण तिच्या या उपकारांची परतफेड करावी, अशी 'ग्रीन खिलाफत'ची साद आहे. हा प्रतिसाद अपराधीपणातून किंवा निराशेच्या गर्तेतून असू नये. तो जबाबदारीच्या जाणिवेतून आणि एका मोठ्या आशेने दिला गेला पाहिजे.