दिन आणि दुनिया : मौलाना आझाद आणि इस्लामची नवी व्याख्या मांडणारे चर्चासत्र
Story by आवाज़ मराठी | Published by Bhakti Chalak • 1 h ago
डावीकडून इतिहासकार साकिब सलीम आणि इतिहासकार प्राध्यापक एस. इरफान हबीब
मौलाना अबुल कलाम आझाद यांना वारसाहक्काने मिळालेल्या इस्लामबद्दल काही मतभेद होते आणि त्यांना त्यात बदल घडवून आणायचा होता. ते साधारण १७ महिने धर्मापासून दूर राहिले. या काळात त्यांनी इस्लामची एक नवी व्याख्या विकसित केली. यामध्ये त्यांनी टीकात्मक विचारसरणी आणि जागरूकतेवर भर दिला.
प्रसिद्ध इतिहासकार प्राध्यापक एस. इरफान हबीब यांनी दीन आणि दुनिया नावाच्या विशेष पॉडकास्टमध्ये हा खुलासा केला. इतिहासकार साकिब सलीम यांच्याशी बोलताना त्यांनी सांगितले की, धर्म माणसावर हावी होऊ नये, तर माणसाची विचार करण्याची क्षमता टिकून राहिली पाहिजे, असे मौलानांचे मत होते. अशा प्रकारे धर्मात दीन म्हणजेच आध्यात्मिक पैलू आणि दुनिया म्हणजेच व्यावहारिक जीवन या दोन्ही गोष्टींचा समावेश होऊ शकतो.
मौलाना आझाद यांच्या मते कुराण हे एक धार्मिक आणि नैतिक ग्रंथ असून तो शिक्षणाचा मार्ग दाखवतो, मात्र तो वैज्ञानिक ग्रंथ नाही. विज्ञानाचा अभ्यास स्वतंत्रपणे केला पाहिजे, या सर सय्यद अहमद खान यांच्या विचारांचे त्यांनी समर्थन केले.
मौलाना आझाद यांची कौटुंबिक पार्श्वभूमी
प्राध्यापक हबीब यांच्या माहितीनुसार, मौलाना आझाद एका अत्यंत धार्मिक आणि विद्वान कुटुंबातील होते. त्यांचे वडील मौलाना खैरूद्दीन एक प्रतिष्ठित विद्वान होते आणि त्यांनी अरब जगतात शिक्षण घेतले होते. मौलानांचे प्राथमिक शिक्षण घरीच झाले आणि ते कोणत्याही औपचारिक शाळा किंवा विद्यापीठात गेले नाहीत. यामुळेच ते एक स्वयंभू विद्वान म्हणून समोर आले. त्यांनी लहानपणापासूनच अभ्यास आणि चिंतनाची सवय लावून घेतली होती.
धर्मासोबतचा टीकात्मक संबंध
मौलाना आझाद यांनी तरुण वयातच धर्माकडे टीकात्मक दृष्टीने पाहायला सुरुवात केली होती. एक काळ असा आला जेव्हा ते सुमारे १७ महिने धर्मापासून दूर राहिले. परंतु या काळानंतर ते पुन्हा धर्माकडे वळले, पण एका नव्या विचारासह. त्यांच्या मते धर्म माणसाला मर्यादित करत नाही, तर त्यात तर्क आणि समजुतीला वाव असला पाहिजे.
धर्म समजून घेणे महत्त्वाचे आहे, केवळ तो पाठ करणे पुरेसे नाही, असे त्यांनी ठासून सांगितले. त्यांच्या मते जो पाठांतर करतो तो हाफिज आणि जो समजून घेतो तो आलिम असतो. सामान्य मुस्लिमांनीही कुराण समजून घ्यावे, मग ते अरबी भाषेत का असेना, अशी त्यांची इच्छा होती.
वहाबी विचारसरणीशी मतभेद
मौलानांचे वडील वहाबी विचारसरणीचे कडक विरोधक होते. आपल्या मुलाचे शिक्षण अशा शिक्षकांकडून व्हावे ज्यांचा या विचारसरणीशी संबंध नाही, अशी त्यांची इच्छा होती. त्यामुळेच मौलानांच्या शिक्षणात विशेष काळजी घेण्यात आली. या पार्श्वभूमीमुळे मौलानांच्या विचारांना एक संतुलित आणि व्यापक दृष्टिकोन मिळाला.
विज्ञान आणि आधुनिक शिक्षणावरील विचार
धर्माचे काम माणसाला नैतिक मार्गदर्शन करणे आहे, वैज्ञानिक माहिती देणे नाही, असे मौलाना आझाद यांचे ठाम मत होते. त्यांनी सर सय्यद अहमद खान यांच्या विचारांनी प्रभावित होऊन विज्ञान आणि आधुनिक शिक्षणाचे महत्त्व अधोरेखित केले. ज्ञान मिळवणे हे प्रत्येक माणसाचे कर्तव्य असून त्यासाठी जगाच्या कोणत्याही कोपऱ्यात जावे लागले तरी मागे हटू नये, असे त्यांनी सांगितले.
सर सय्यद अहमद खान यांच्याशी मतभेद
सुरुवातीला मौलाना आझाद सर सय्यद अहमद खान यांच्या विचारांनी प्रभावित होते आणि आधुनिक शिक्षण तसेच विज्ञानाचा स्वीकार करण्याचे समर्थक होते. त्यांचे वडील सर सय्यद यांना पसंत करत नसल्यामुळे मौलानांनी वडिलांपासून लपून त्यांची पुस्तके वाचली. मात्र नंतरच्या काळात त्यांनी सर सय्यद यांच्या काही विचारांवर टीकाही केली, विशेषतः राजकारणाच्या क्षेत्रात. सर सय्यद यांनी काँग्रेसपासून ठेवलेले अंतर आणि ब्रिटिशांशी असलेली जवळीक मौलानांना योग्य वाटली नाही.
संयुक्त राष्ट्रवादाचा सिद्धांत
मौलाना आझाद यांचा सर्वात महत्त्वाचा सिद्धांत म्हणजे संयुक्त राष्ट्रवाद. त्यांच्या मते भारत हा सामायिक संस्कृती आणि सभ्यतेचा देश असून येथे विविध धर्माचे लोक मिळून मिसळून राहू शकतात. त्यांनी धर्माच्या आधारावर देशाच्या फाळणीला कडाडून विरोध केला आणि नेहमी एकता व सद्भावनेचा पुरस्कार केला. प्राध्यापक हबीब यांच्या मते, मौलाना आझाद अपयशी ठरले नाहीत, तर त्यांनी मोठ्या संख्येने मुस्लिमांना हा विश्वास दिला की भारत हाच त्यांचा देश आहे. हेच त्यांच्या यशाचे प्रमाण आहे.
फाळणीवरील दृष्टिकोन
मुस्लिम लीग सर्व मुस्लिमांचे प्रतिनिधित्व करते, हा दावा मौलाना आझाद यांनी फेटाळून लावला. त्यांच्या मते, मोठ्या संख्येने मुस्लिम संयुक्त भारताचे समर्थक होते. मुस्लिमांनी भारतालाच आपले घर मानले पाहिजे, यावर त्यांनी भर दिला.
शिक्षण, विज्ञान आणि संस्कृतीतील योगदान
मौलाना आझाद केवळ शिक्षणमंत्री नव्हते, तर त्यांच्याकडे विज्ञान, संस्कृती आणि शिक्षण या तिन्ही मंत्रालयांची जबाबदारी होती. जेव्हा ते शिक्षणमंत्री झाले, तेव्हा त्यांच्यासमोर समान संधी निर्माण करण्याचे मोठे आव्हान होते. भारताचा एक मोठा वर्ग शतकानुशतके शिक्षणापासून वंचित राहिला असून त्याला मुख्य प्रवाहात आणणे आवश्यक आहे, हे त्यांना ठाऊक होते. त्यांना वारसाहक्काने असा देश मिळाला होता जिथे सुमारे ८५ टक्के लोक निरक्षर होते आणि शिक्षणाचे बजेट केवळ १ लाख रुपये होते. त्यांनी संविधान सभेत सातत्याने मागणी केली की बजेटचा किमान १० टक्के वाटा शिक्षणावर खर्च व्हावा.
दीन आणि दुनिया यांच्यातील संतुलन
प्राध्यापक हबीब यांच्या मते, माणसाने दीन आणि दुनिया यांच्यात संतुलन राखले पाहिजे, हाच मौलाना आझाद यांचा सर्वात मोठा संदेश होता. धर्म जीवनावर इतका हावी होऊ नये की जगातील व्यवहारांवर परिणाम होईल. धर्म जितका महत्त्वाचा आहे तितकेच शिक्षण, रोजगार आणि सामाजिक सलोखा देखील महत्त्वाचा आहे. लोकांनी आपल्या आयुष्यात संतुलन राखावे आणि धर्म व जगाला सोबत घेऊन चालावे, असा सल्ला त्यांनी दिला.
आजच्या काळातील प्रासंगिकता
मौलाना आझाद यांचे विचार आजही तितकेच प्रासंगिक आहेत. त्यांनी अशा भारताचे स्वप्न पाहिले जिथे सर्व लोक समान असतील आणि धर्माच्या आधारावर कोणताही भेदभाव होणार नाही. त्यांच्या प्रयत्नांमुळेच मोठ्या संख्येने मुस्लिम भारतात राहिले आणि त्यांनी या देशाला आपले मानले. मौलाना अबुल कलाम आझाद केवळ एक धार्मिक नेते नव्हते, तर ते एक महान विचारवंत, शिक्षणतज्ज्ञ आणि राष्ट्रवादी नेते होते, ज्यांचे विचार आजही समाजाला दिशा देत आहेत.
'आवाज मराठी'वर प्रसिद्ध होणारे लेखन, व्हिडिओज आणि उपक्रम यांविषयीचे अपडेट्स मिळवण्यासाठी या लिंक्सवर क्लिक करा -
.jpeg)
