ओनिका माहेश्वरी

अयोध्येच्या अरुंद गल्ल्यांमधून संपूर्ण जगाला मानवतेचा खरा अर्थ समजवणारे एक मोठे नाव समोर येते. ते नाव म्हणजे मोहम्मद शरीफ. लोक त्यांना अत्यंत प्रेमाने 'शरीफ चाचा' म्हणतात. ते आज समाजासाठी एक मोठा आदर्श बनले आहेत. त्यांनी धर्म, जात आणि ओळखीच्या सर्व सीमा पूर्णपणे ओलांडल्या आहेत. एक सामान्य सायकल मेकॅनिक समाजसेवक कसा बनला, हा प्रवास थक्क करणारा आहे. या जगात ज्यांचे कुणीच उरले नाही, अशा बेवारस लोकांसाठी त्यांनी आपल्या आयुष्याची २५ वर्षे खर्ची घातली.

अयोध्या पोलीस लाईन परिसरातील मोहल्ला खिडकी अली बेग येथे त्यांचे घर आहे. त्यांच्या घरापर्यंत जाणारी अरुंद पण स्वच्छ गल्ली त्यांच्या साध्या जीवनाची मोठी साक्ष देते. घराच्या निळ्या रंगाच्या भिंतीवर एक छोटी पाटी लागलेली आहे. ही पाटी एक मोठा संदेश देते. हे घर एका सामान्य माणसाचे नाही. तर ते एका 'पद्मश्री' पुरस्कार विजेत्या असामान्य माणसाचे घर आहे.

मोहम्मद शरीफ यांच्या आयुष्याला तब्बल २८ वर्षांपूर्वी एक मोठे आणि दुःखद वळण लागले. त्यांचा २५ वर्षांचा मुलगा मोहम्मद रईस सुलतानपूरला गेला होता. पण तो तिथून कधीच परत आला नाही. अनेक आठवडे त्याची शोधाशोध सुरू होती. एके दिवशी एक पोलीस त्यांच्या घरी आला. त्याने रईसचा शर्ट शरीफ चाचांना दाखवला. रईसची हत्या झाल्याचे पोलिसाने सांगितले. त्याचा मृतदेह बेवारस समजून गोमती नदीत फेकून देण्यात आला होता. हा भयानक प्रसंग ऐकून शरीफ कुटुंबावर दुःखाचा मोठा डोंगर कोसळला.

या एका घटनेने शरीफ चाचांच्या जीवनाची दिशाच बदलून टाकली. त्यांनी त्याच दिवशी एक अत्यंत मोठा संकल्प केला. आपल्या शहरात यापुढे कोणताही मृतदेह बेवारस अवस्थेत सोडला जाणार नाही, असा ठाम निश्चय त्यांनी केला. मृत व्यक्ती कोणत्याही धर्माची असली, तरी त्याच्यावर संपूर्ण सन्मानाने अंत्यसंस्कार केले जातील, असे त्यांनी ठरवले. हे अंत्यसंस्कार त्या व्यक्तीच्या धर्मानुसारच पार पडतील, याची जबाबदारी त्यांनी स्वतःच्या खांद्यावर घेतली.

आजपर्यंत शरीफ चाचांनी तब्बल ५,५०० हून अधिक बेवारस मृतदेहांवर अंत्यसंस्कार केले आहेत. यामध्ये सुमारे ३,००० हिंदू आणि २,५०० मुस्लिम बांधवांचा समावेश आहे. प्रत्येकाला त्याच्या धर्मानुसार अखेरचा निरोप मिळेल, याची ते पूर्ण काळजी घेतात. हिंदू बांधवांसाठी ते दहनाची सोय करतात. तर मुस्लिम बांधवांसाठी अत्यंत सन्मानाने दफनाची व्यवस्था पाहतात.

स्थानिक प्रशासनाने त्यांच्यासाठी एक खास व्यवस्था केली आहे. एखाद्या मृतदेहावर ७२ तासांपर्यंत कोणीही दावा केला नाही, तर तो मृतदेह थेट शरीफ चाचांकडे सोपवला जातो. अंत्यसंस्कारासाठी लागणारा खर्च ते लोकांकडून वर्गणी गोळा करून भागवतात. अनेकदा रात्री दोन वाजताही त्यांना रुग्णालय किंवा पोलिसांचा फोन येतो. अशा वेळी ते मदतीसाठी लगेच धावून जातात. कफन आणि अंत्यसंस्काराचे इतर सर्व साहित्य त्यांच्या घरी नेहमीच तयार असते.

आज समाजात त्यांना मोठा सन्मान आणि ओळख मिळत आहे. पण त्यांचा हा प्रवास अजिबात सोपा नव्हता. सुमारे १५ वर्षांपूर्वी लोक त्यांना अस्पृश्य मानायचे. त्यांच्यासोबत बसून जेवायलाही लोक घाबरायचे. अनेकांनी त्यांना 'वेडा' किंवा 'जल्लाद' असे टोमणे मारले. पण शरीफ चाचांनी कधीच हार मानली नाही. ते आपल्या ध्येयावर अत्यंत ठाम राहिले.

मृतदेह स्मशानभूमीत नेण्यासाठी त्यांनी स्वतःची हातगाडी खरेदी केली. ते स्वतः ही गाडी ओढत नेत असत. ज्या बेवारस लोकांवर त्यांनी अंत्यसंस्कार केले, त्यांचे फोटो आणि नोंदी आजही त्यांच्याकडे अतिशय जपून ठेवलेल्या आहेत.

कोरोनाच्या दुसऱ्या लाटेत सर्वत्र भीती आणि गोंधळाचे भयंकर वातावरण होते. त्यावेळी शरीफ चाचांनी मानवतेचे एक मोठे उदाहरण जगासमोर ठेवले. त्यांनी तब्बल ३५ हून अधिक कोरोनाबाधितांच्या मृतदेहांवर अंत्यसंस्कार केले. त्यांच्या स्वतःच्या नातेवाईकांनीही त्यांच्याकडे पाठ फिरवली होती. त्यावेळी परिस्थिती इतकी भयंकर होती, मृतांना ताब्यात घेण्यासाठीही कोणी येत नव्हते. पण शरीफ चाचा तिथेही खंबीरपणे उभे राहिले.

त्यांच्या या निस्वार्थ सेवेची भारत सरकारने मोठी दखल घेतली. २०२० मध्ये त्यांना देशाचा चौथा सर्वोच्च नागरी सन्मान असलेला 'पद्मश्री' पुरस्कार जाहीर झाला. कोरोनाच्या निर्बंधांमुळे त्यांना हा सन्मान थोड्या उशिराने राष्ट्रपती भवनात प्रदान करण्यात आला. खरी मानवता कोणत्याही धर्माची किंवा ओळखीची मोहताज नसते, हीच मोठी शिकवण या सोहळ्यातून संपूर्ण देशाला मिळाली.

एवढे मोठे यश आणि सन्मान मिळवूनही शरीफ चाचा आणि त्यांचे कुटुंब आज मोठ्या आर्थिक अडचणींचा सामना करत आहे. त्यांचा मुलगा मोहम्मद सगीर हा पेशाने ड्रायव्हर आहे. तो सांगतो, "वडील आता खूप म्हातारे झाले आहेत. त्यांच्या गुडघ्यांमध्ये प्रचंड वेदना असतात."

पूर्वी शरीफ चाचा स्वतः हातगाडी ओढायचे आणि सायकलवरून प्रवास करायचे. पण आता त्यांना स्कूटीचा आधार घ्यावा लागतो. अनेक मोठ्या नेत्यांनी आणि लोकप्रतिनिधींनी त्यांना आर्थिक मदत आणि घराचे आश्वासन दिले. पण आजवर ही आश्वासने अजिबात पूर्ण झालेली नाहीत. सरकार नक्कीच आपली मदत करेल, अशी आशा शरीफ चाचा आजही बाळगून आहेत.

माणुसकी हाच सर्वात मोठा धर्म आहे, हे मोहम्मद शरीफ यांच्या कथेवरून शिकायला मिळते. कोणतीही स्वार्थाची भावना नसलेली सेवा हीच खरी सेवा असते, हे त्यांनी प्रत्यक्ष कृतीतून दाखवून दिले. जग जेव्हा पाठ फिरवते, तेव्हा जो खंबीरपणे पाठीशी उभा राहतो, तोच खरा माणूस असतो. त्यांचे जीवन सर्वांसाठी एक मोठी प्रेरणा आहे. करुणा, सहानुभूती आणि सेवा या मूल्यांमुळेच हे जग खऱ्या अर्थाने सुंदर बनू शकते, याचीच ही अत्यंत मोठी साक्ष आहे.