मलिक असगर हाशमी

जम्मू-काश्मीरमधील पहलगामच्या वाद्यांमध्ये आजची एप्रिलची हवा तशीच थंडगार आहे. पण एका वर्षापूर्वीच्या २२ एप्रिलच्या दुपारने या सुंदर परिसराची अक्षरशः झोप उडवली होती. बैसरन खोऱ्याला प्रेमाने 'मिनी स्वित्झर्लंड' म्हटले जाते. त्या दिवशी तिथे पर्यटकांचे हास्य नाही, तर गोळ्यांचे आवाज आणि किंकाळ्या घुमल्या होत्या. तब्बल २६ निष्पाप लोकांनी आपले प्राण गमावले. अनेक कुटुंबे कायमची उद्ध्वस्त झाली. आणि काश्मीरच्या ओळखीवर एक कधीही न भरणारी भळभळती जखम झाली.

या भयंकर हल्ल्याला आता एक वर्ष पूर्ण झाले आहे. पहलगाममध्ये आज शांतता आणि भावनांचा एक वेगळाच संगम पाहायला मिळतो. येथील बाजारपेठा उघड्या आहेत. दुकाने सजली आहेत. पण ग्राहकांची वाट पाहणाऱ्या दुकानदारांच्या डोळ्यांत एक प्रचंड रितेपण आहे. कडेकोट सुरक्षा व्यवस्था तैनात आहे. प्रत्येक रस्त्यावर पोलिसांची करडी नजर आहे. या सगळ्यातून एकच गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते, ती म्हणजे आठवणी. लोकांच्या चेहऱ्यावर त्या दिवसाच्या वेदना आजही स्पष्ट दिसतात.

या हल्ल्याची कहाणी केवळ आकडेवारीपुरती मर्यादित नाही. ही कहाणी माणुसकी, धाडस आणि अतीव दुःखाची आहे. या कहाणीतील एक अत्यंत महत्त्वाचे नाव म्हणजे सय्यद आदिल हुसैन शाह. हा एक साधा पोनीवाला (घोडेस्वार) होता. पण त्या दिवशी त्याने एक असामान्य धाडस दाखवले. दहशतवाद्यांनी हल्ला करताच आदिल पळून गेला नाही. पर्यटकांना वाचवण्यासाठी तो थेट पुढे सरसावला. एका दहशतवाद्याची रायफल हिसकावून घेण्याचा त्याने प्रयत्न केला. याच झटापटीत त्याला गोळी लागली आणि तिथेच त्याने प्राण सोडले. पण त्या एका क्षणाने त्याला कायमचे अमर केले.

त्याचे वडील सय्यद हैदर शाह मुलाच्या आठवणीने आजही कोसळतात. त्यांचा आवाज जड होतो. त्यांचा मुलगा कोणताही धर्म किंवा नाव पाहत नव्हता, असे ते अत्यंत अभिमानाने सांगतात. त्याने केवळ माणुसकीला प्राधान्य दिले. हीच गोष्ट त्यांना अभिमानही देते आणि आतून पूर्णपणे तोडूनही टाकते. सरकारने मदत केली. लोकांनीही खूप साथ दिली. पण मुलाची उणीव कोणीही भरून काढू शकत नाही, अशी त्यांची मोठी व्यथा आहे.

नुकतेच एकनाथ शिंदे यांनी आपला दिलेला शब्द पाळला. त्यांनी आदिलच्या कुटुंबाला एका नवीन घराची चावी सोपवली. पहलगामपासून सुमारे ३० किलोमीटर अंतरावर हपतनार गावात हे घर बांधले आहे. हे घर त्यांच्या कुटुंबाच्या नव्या सुरुवातीचे एक मोठे प्रतीक आहे. पूर्वी ते लाकूड आणि पत्र्यांच्या एका पडक्या घरात राहत होते. आता त्यांच्या डोक्यावर एक पक्के छत आहे. पण त्या छताखाली मुलाची रिकामी जागा कायम तशीच राहील.

या हल्ल्याची दुसरी थरारक कहाणी नजाकत अली यांची आहे. ते एक टूरिस्ट गाईड आहेत. त्या दिवशी ते ११ पर्यटकांसोबत बैसरनमध्ये होते. सर्व काही अगदी सुरळीत सुरू होते, असे नजाकत सांगतात. पर्यटक झिप लाईन आणि इतर साहसी खेळांचा मनसोक्त आनंद घेत होते. तेवढ्यात अचानक बेछूट गोळीबार सुरू झाला. सुरुवातीला कोणालाच काही समजले नाही. पण जेव्हा लोक रक्ताच्या थारोळ्यात कोसळू लागले, तेव्हा भयानक वास्तव समोर आले.

त्या प्रचंड धावपळीत नजाकत यांनी स्वतःचा जीव वाचवून पळून जाण्याचा विचार केला नाही. त्यांनी आपल्या पाहुण्यांना सुरक्षित स्थळी हलवण्याचा निर्णय घेतला. ते सर्व पर्यटकांना घेऊन पळत सुटले. अर्ध्या रस्त्यावर आल्यावर दोन पर्यटक मागे राहिल्याचे त्यांच्या लक्षात आले. ते पुन्हा मागे फिरले. त्या दोघांनाही त्यांनी सुरक्षितपणे सोबत आणले. थकलेल्या आणि प्रचंड घाबरलेल्या या पर्यटकांना त्यांनी सुरक्षितपणे पहलगामपर्यंत पोहोचवले. त्यानंतरच त्यांनी सर्वांना सुखरूप रवाना केले. त्यांच्या आवाजात त्या दिवसाची दहशत आजही स्पष्ट जाणवते. पण आपले कर्तव्य बजावल्याचा मोठा अभिमानही त्यांच्या बोलण्यातून डोकावतो.

नजाकत आजही पर्यटकांना काश्मीरला भेट देण्याचे आवाहन करतात. काश्मीर हा भारताचा मुकुट आहे, असे ते ठामपणे सांगतात. इथले लोक पाहुण्यांच्या स्वागतासाठी नेहमीच तयार आहेत. बैसरन खोरे असेच बंद राहिले आणि पर्यटक आले नाहीत, तर इथल्या लोकांच्या आर्थिक अडचणी आणखी वाढतील. त्यांच्या या शब्दांमध्ये एका बाजूला दुःख आहे आणि दुसऱ्या बाजूला मोठी आशाही दडलेली आहे.

या हल्ल्याचा फटका केवळ त्या दिवशी तिथे उपस्थित असलेल्यांनाच बसला नाही. संपूर्ण काश्मीरला याची खूप मोठी किंमत मोजावी लागली. इथल्या अर्थव्यवस्थेचा मुख्य कणा असलेल्या पर्यटन उद्योगाचे अक्षरशः कंबरडे मोडले. हल्ल्यानंतर सलग अनेक महिने इकडे कुणी फिरकलेच नाही. हॉटेल्स पूर्णपणे रिकामी पडली होती. टॅक्सी चालक आणि दुकानदारांची सर्व कमाई एका झटक्यात थांबली.

एक वर्षानंतर आता इथली परिस्थिती हळूहळू पूर्वपदावर येत आहे. काही पर्यटक पुन्हा परतू लागले आहेत. पण त्यांची संख्या पूर्वीसारखी नक्कीच नाही. पहलगामच्या बाजारपेठांमध्ये संध्याकाळ होताच शुकशुकाट पसरतो. पूर्वीसारखी गर्दी जोपर्यंत परत येत नाही, तोपर्यंत आमच्या जखमाही ओल्याच राहतील, अशी दुकानदारांची भावना आहे.

कॅब चालक मंजूर त्या दिवसाची आठवण सांगतात. त्यांनी आपली गाडी जखमींना रुग्णालयात नेण्यासाठी मोफत उपलब्ध करून दिली होती. दहशतवादी लोकांची नावे विचारून त्यांच्यावर गोळ्या झाडत होते, असा अत्यंत धक्कादायक खुलासा त्यांनी केला. लोकांना धर्माच्या आधारावर विभागण्याचा हा एक भयानक कट होता. पण संपूर्ण देशाने एकजूट दाखवत ही दुष्ट चाल उधळून लावली, याचे त्यांना मोठे समाधान आहे.

या हल्ल्यानंतर सुरक्षा यंत्रणांनीही अत्यंत आक्रमक पवित्रा घेतला. भारतीय लष्कराने दहशतवाद्यांविरुद्ध एक विशेष मोहीम हाती घेतली. या मोहिमेला 'ऑपरेशन महादेव' असे नाव देण्यात आले. सुमारे ९० दिवस चाललेल्या या कारवाईनंतर २८ जुलैला तिन्ही हल्लेखोरांचा खात्मा करण्यात आला. निष्पाप लोकांच्या मृत्यूला न्याय मिळवून देण्यासाठीच हे मिशन राबवल्याचे अधिकाऱ्यांनी स्पष्ट केले.

याच काळात 'ऑपरेशन सिंदूर' नावाने आणखी एक मोठी धडक कारवाई झाली. यात सीमेपलीकडील दहशतवादी तळांना थेट लक्ष्य करण्यात आले. अशा हल्ल्यांना अत्यंत चोख प्रत्युत्तर दिले जाईल, असा स्पष्ट संदेश या कारवाईतून देण्यात आला. असे असले तरी, पहलगाम हल्ल्याचे काही मुख्य सूत्रधार आजही पोलिसांच्या हाती लागलेले नाहीत.

या घटनेचा सर्वात खोलवर घाव मृतांच्या कुटुंबीयांवर झाला आहे. हरियाणातील कर्नाल येथील नौदल अधिकारी विनय नरवाल यांना या हल्ल्यात वीरमरण आले. त्यांचे कुटुंब आजही या अतीव दुःखातून सावरलेले नाही. श्वास घेणे म्हणजेच फक्त जगणे नसते. आतून पूर्णपणे तुटून जाणे हीदेखील एका प्रकारची मृत्यूच आहे, अशा शब्दांत त्यांचे वडील राजेश नरवाल आपली व्यथा मांडतात.

मुलाच्या लग्नाला अवघे काही दिवसच झाले होते. घरात आनंदाचे आणि उत्साहाचे वातावरण होते. पण एका झटक्यात हे सर्व उद्ध्वस्त झाले. आता घरात फक्त शांतता आणि मुलाच्या आठवणी उरल्या आहेत. वेळेनुसार लोकांचे येणे-जाणे खूप कमी झाले. पण त्यांच्या मनातील वेदना तिळमात्रही कमी झालेली नाही. प्रत्येक दिवस आणि प्रत्येक रात्र केवळ अश्रूंचीच साथ देते, असे राजेश अत्यंत भावूक होऊन सांगतात.

आता त्यांची एकच इच्छा आहे. आपल्या मुलाचे नाव नेहमीसाठी जिवंत राहावे. त्याच्या वाढदिवसानिमित्त काही समाजोपयोगी कामे करण्याची त्यांची मोठी योजना आहे. प्रचंड वेदनेत असतानाही मुलाची आठवण जिवंत ठेवण्याची त्यांची ही एक छोटीशी धडपड आहे.

दरम्यान, बैसरन खोरे आजही पर्यटकांसाठी बंदच आहे. सुरक्षेच्या कारणास्तव तिथे जाण्यास मनाई केली आहे. पूर्णपणे सुरक्षित आणि भक्कम व्यवस्था निर्माण होत नाही, तोपर्यंत ते उघडणे योग्य ठरणार नाही, असे प्रशासनाने स्पष्ट केले आहे. तिथपर्यंत पोहोचणाऱ्या सर्व रस्त्यांवर अत्यंत कडक पाळत ठेवली जात आहे. भविष्यात संपर्क वाढवण्यासाठी तिथे नवीन रस्ते बांधण्याचीही सरकारची योजना आहे.

एक वर्षानंतर पहलगामचे चित्र थोडेफार बदलले आहे, हे नक्की. पण ते पूर्णपणे बदललेले नाही. इथे आजही वेदना आहे आणि एक नवी आशाही आहे. पर्यटक पुन्हा यावेत, बाजारपेठा पुन्हा फुलून जाव्यात आणि वाद्यांमध्ये पुन्हा हास्याची कारंजी उडावीत, अशी इथल्या लोकांची प्रामाणिक इच्छा आहे. त्या काळ्या दिवसाची आठवण कधीही पुसली जाऊ नये, जेणेकरून असा प्रसंग पुन्हा कधीही ओढवणार नाही, अशी त्यांची अपेक्षा आहे.

संध्याकाळ ढळू लागताच आणि डोंगरांवर काळोख पसरताच, पहलगामच्या रस्त्यांवर एक भयानक शांतता पसरते. पण या शांततेतही आशेचा एक किरण जिवंत आहे. एक दिवस सर्व काही पूर्वीसारखे सुरळीत होईल. आणि भीतीची जागा पुन्हा एकदा आनंद घेईल, अशी ही मोठी आशा आहे.

पहलगामची ही कहाणी केवळ एका दहशतवादी हल्ल्याची नाही. ही माणुसकीच्या ताकदीची, वेदनेच्या खोलीची आणि आशेची अत्यंत जिवंत कहाणी आहे. दहशतवादाचा हेतू कितीही मोठा आणि भयंकर असला, तरी माणुसकी त्याच्याहून नेहमीच श्रेष्ठ असते, याचीच आठवण ही घटना आपल्याला करून देते.