नवी दिल्ली
भारतीय क्रिकेट आणि आयपीएलच्या इतिहासातील एका सुवर्णपर्वाचा मंगळवारी समारोप झाला. महेंद्रसिंग धोनी यांनी आयपीएलमधील आपल्या खेळाडू कारकिर्दीला पूर्णविराम दिला असून चेन्नई सुपर किंग्ज (CSK) संघाच्या "मेंटॉर"पदी त्यांची नियुक्ती झाली आहे. पंचेचाळीस वर्षांच्या धोनीचा मैदानावरील वावर गेल्या काही वर्षांत वारंवार होणाऱ्या दुखापतींमुळे कमी झाला होता. त्यांच्या निवृत्तीची चिन्हे आधीपासूनच स्पष्ट दिसत होती. चेन्नई सुपर किंग्जने जारी केलेल्या अधिकृत निवेदनात या दिग्गज यष्टीरक्षक-फलंदाजाची कोणतीही प्रतिक्रिया देण्यात आलेली नाही.
चेन्नई सुपर किंग्जचे मालक एन. श्रीनिवासन यांनी या निवेदनातून आपल्या भावना व्यक्त केल्या. "महेंद्रसिंग धोनीशिवाय सीएसकेचे अस्तित्वच नाही. गेल्या जवळपास दोन दशकांपासून आम्ही एकत्र चाललो आहोत आणि सोबतच वाढलो आहोत. या प्रवासात अनेक विजय, अपयश आणि इतर सर्व चढ-उतार आम्ही एकत्र पाहिले आहेत," असे श्रीनिवासन म्हणाले. श्रीनिवासन यांची कन्या आणि संघाच्या सह-मालक रूपा गुरुनाथ यांनीही धोनीच्या नव्या भूमिकेचे स्वागत केले. त्या म्हणाल्या, "धोनी मेंटॉर म्हणून सीएसके कुटुंबाचा भाग राहणार आहेत. संघाच्या या संक्रमणकाळात त्यांचा अनुभव आणि कौशल्य आमच्यासाठी अमूल्य ठरेल. संघात अनेक तरुण खेळाडू आहेत. त्यांच्या मार्गदर्शनातून सीएसकेची पुढची पिढी घडण्यास मदत होईल."
धोनी आणि चेन्नई सुपर किंग्ज यांचे नाते २००८ मध्ये आयपीएलच्या पहिल्या हंगामापासून सुरू झाले. झारखंडमधील रांचीतून आलेल्या या तरुण कर्णधारावर चेन्नई फ्रँचायझीने पहिल्या लिलावातच सर्वाधिक बोली लावली होती. पुढे तमिळनाडूच्या जनतेने धोनीला आपल्या घरचाच सदस्य मानून त्यांना "थाला" म्हणजेच नेता ही उपाधी दिली. पिवळी जर्सी आणि सात नंबर हे समीकरण केवळ चेन्नईपुरते मर्यादित न राहता देशभरातील क्रिकेटप्रेमींच्या भावना बनले. चेपॉक स्टेडियमवर धोनी मैदानात उतरताच होणारा चाहत्यांचा जल्लोष हा आयपीएलमधील अविस्मरणीय क्षण ठरला.
कर्णधार म्हणून धोनीने आयपीएलमध्ये यशाचे अनेक शिखर गाठले. त्यांच्या नेतृत्वाखाली चेन्नई सुपर किंग्जने २०१०, २०११, २०१८, २०२१ आणि २०२३ अशा पाच वेळा आयपीएलचे विजेतेपद पटकावले. रोहित शर्मासोबतच पाच आयपीएल ट्रॉफी जिंकणारे ते संयुक्तपणे सर्वात यशस्वी कर्णधार ठरले. याशिवाय २०१० आणि २०१४ मध्ये त्यांनी संघाला चॅम्पियन्स लीग टी-२० स्पर्धेचे विजेतेपदही मिळवून दिले. संघावर दोन वर्षांची बंदी आल्यानंतर २०१६ आणि २०१७ मध्ये धोनी रायझिंग पुणे सुपरजायंट संघाकडून खेळले. मात्र २०१८ मध्ये चेन्नईने पुनरागमन करताच त्यांनी अनुभवी खेळाडूंच्या जोरावर पुन्हा एकदा विजेतेपदावर नाव कोरले.
विश्वचषक विजेत्या या कर्णधाराने १५ ऑगस्ट २०२० रोजी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमधून निवृत्ती घेतली होती. त्यानंतरही ते आयपीएलमध्ये सक्रिय राहिले. आयपीएलच्या कारकिर्दीत धोनीने एकूण २७२ सामने खेळले असून सीएसकेसाठी सर्वाधिक सामने खेळण्याचा विक्रम त्यांच्या नावावर आहे. तसेच ५,३१४ धावांसह ते सीएसकेचे दुसऱ्या क्रमांकाचे सर्वाधिक धावा करणारे फलंदाज ठरले. "फिनिशर" म्हणून त्यांची ओळख सर्वश्रुत आहे. अखेरच्या षटकांत शांत डोक्याने षटकार ठोकून अशक्य वाटणारे सामने जिंकून देण्याची कला त्यांनी आत्मसात केली होती. यष्टींमागे उभे राहून त्यांनी केलेले चपळ स्टंपिंग आणि अचूक डीआरएस निर्णय क्रिकेट जगतात "धोनी रिव्ह्यू सिस्टीम" म्हणून प्रसिद्ध झाले.
गेल्या काही हंगामांत गुडघ्याच्या दुखापतीमुळे धोनी यांना मैदानावर खेळताना मर्यादा येत होत्या. तरीही चाहत्यांच्या प्रेमाखातर ते वेदना सहन करत मैदानात उतरत होते. २०२४ च्या हंगामापूर्वी त्यांनी कर्णधारपदाची धुरा तरुण फलंदाज ऋतुराज गायकवाड यांच्याकडे सोपवली. याआधी २०२२ मध्येही रवींद्र जडेजा यांच्याकडे नेतृत्व देऊन त्यांनी नव्या नेतृत्वाची चाचपणी केली होती. ऋतुराजच्या नेतृत्वाखाली त्यांनी एक मार्गदर्शक यष्टीरक्षक म्हणून मैदानावर राहून संघाची घडी बसवली. आता वयाच्या पंचेचाळीसाव्या वर्षी त्यांनी खेळाडू म्हणून बॅट आणि ग्लोव्हज बाजूला ठेवण्याचा निर्णय घेतला आहे.
मैदानावर सात नंबरची पिवळी जर्सी घालून फलंदाजीला येणारा धोनी आता दिसणार नाही, ही भावना चाहत्यांसाठी हळवी करणारी आहे. मात्र डगआऊट आणि ड्रेसिंग रूममध्ये "मेंटॉर" म्हणून त्यांची उपस्थिती संघासाठी तेवढीच महत्त्वाची राहील. नव्या दमाच्या खेळाडूंना दबाव हाताळण्याचे धडे देणे आणि संघाची विजेती संस्कृती पुढे नेणे, ही नवी जबाबदारी आता त्यांच्या खांद्यावर असेल. खेळाडू म्हणून निवृत्त झाले असले तरी चेन्नई सुपर किंग्ज आणि धोनी हे नाते नव्या रूपात कायम राहणार आहे.