आशा खोसा

भारतीय तंत्रज्ञान संस्था (IIT) दिल्लीतील शास्त्रज्ञांनी एक असे 'बायो-पॅच' विकसित केले आहे, जे मानवी हृदयविकारामुळे (Heart Attack) होणारे नुकसान भरून काढू शकते. हे पॅच रुग्णाच्या हृदयावर लावून खराब झालेल्या उती पुन्हा निर्माण केल्या जाऊ शकतात, ज्यामुळे रुग्णाचे आरोग्य पूर्ववत होण्यास मोठी मदत होईल.

जैव-साहित्यापासून (Biomaterials) बनवलेल्या या पॅचची प्राण्यांवर यशस्वी चाचणी झाली असून आता मानवी चाचणीची प्रतीक्षा आहे. आयआयटी दिल्लीतील 'सेंटर फॉर बायोमेडिकल इंजिनिअरिंग' मधील काश्मिरी शास्त्रज्ञ डॉ. परवेझ शेख यांच्या नेतृत्वाखालील टीमने हे संशोधन केले आहे.

संशोधनाचे महत्त्व

डॉ. परवेझ यांच्या मते, "हृदयविकाराचा झटका आल्यानंतर रुग्णाचे हृदय केवळ ४० टक्के क्षमतेने काम करते, ज्यामुळे त्यांचे आयुष्य खडतर होते. हे बायो-पॅच हृदयाच्या खराब झालेल्या भागाला पुन्हा जिवंत करू शकते. महागड्या आणि गुंतागुंतीच्या शस्त्रक्रियांच्या तुलनेत या बायो-पॅचची किंमत अत्यंत माफक असेल."

डॉ. परवेझ २०१२ पासून आयआयटी दिल्लीमध्ये कार्यरत आहेत. त्यांचे मुख्य संशोधन 'रीजनरेटिव्ह मेडिसिन'वर आधारित आहे, जिथे नॅनो-तंत्रज्ञानाचा वापर करून शरीराचे निकामी झालेले भाग दुरुस्त करण्याचा प्रयत्न केला जातो.

मधुमेही रुग्णांसाठी २ रुपयांत उपचार

हृदयविकारासोबतच डॉ. परवेझ यांनी 'डायबेटिक फूट' (मधुमेहामुळे पायाला होणाऱ्या जखमा) वर देखील उपाय शोधला आहे. त्यांनी ऑक्सिजन सोडणारे एक विशेष मलमपट्टी (OxOBand) विकसित केली आहे. भारतात अनेक महिलांना मधुमेह असतो, मात्र त्यांना त्याची माहिती नसते. अनेकदा अनवाणी प्रवासाने किंवा तीर्थयात्रेच्या लांबच्या पायपिटीने त्यांच्या पायाला जखमा होतात, ज्या कधीही भरून येत नाहीत. यामुळे अनेकदा पाय कापण्याची वेळ येते. डॉ. परवेझ यांनी तयार केलेल्या पॅचची किंमत अवघी २ रुपये असेल, ज्यामुळे गँगरीन सारखे आजार रोखले जाऊ शकतात.

कोण आहेत डॉ. परवेझ शेख?

डॉ. परवेझ यांचा जन्म उत्तर काश्मीरमधील कुपवाडा जिल्ह्यातील 'विल्गाम' या दुर्गम गावात झाला. हे गाव प्रत्यक्ष ताबा रेषेपासून (LoC) अवघ्या ३० किमी अंतरावर आहे. त्यांनी आयआयटी कानपूरमधून बायो-इंजिनिअरिंगमध्ये पीएच.डी. पूर्ण केली आहे.

श्रीनगरच्या श्री प्रताप कॉलेजमधून पदवी पूर्ण केल्यानंतर ते 'सेंट्रल युनिव्हर्सिटी ऑफ साऊथ बिहार' (गया) येथे पदव्युत्तर शिक्षणासाठी गेले. हा त्यांच्या आयुष्यातील सर्वात मोठा वळणबिंदू ठरला.

अनोळखी व्यक्तींची मदत आणि जिद्दीचा प्रवास

कुपवाडा ते आयआयटीमधील हायटेक लॅबपर्यंतचा त्यांचा प्रवास खूप प्रेरणादायी आहे. "मी मोठा होत असताना आयआयटी काय असते, हे देखील ऐकले नव्हते," असे ते सांगतात. पदव्युत्तर शिक्षणासाठी पाटण्याला जाताना त्यांची ट्रेन चुकली होती. खिशात पैसे नव्हते आणि पुढे कसे जायचे हे सुचत नव्हते, तेव्हा ते दिल्ली रेल्वे स्थानकावर रडत होते.

त्यावेळी एका ट्रॅव्हल एजंटने त्यांना पाहिले. त्याने स्वतःच्या पैशाने परवेझ यांना विमानाचे तिकीट काढून दिले आणि विमानतळावर जाण्यासाठी रिक्षाचे पैसेही दिले. गया येथे पोहोचल्यानंतर एका अनोळखी कुटुंबाने त्यांना आपल्या मुलाप्रमाणे १५ दिवस घरात आश्रय दिला. या माणुसकीच्या अनुभवांनी परवेझ यांचा जगाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोनच बदलून टाकला.

आज डॉ. परवेझ आयआयटी दिल्लीत 'स्मार्ट' (SMART) लॅबचे प्रमुख म्हणून कार्यरत आहेत. अभियांत्रिकीच्या संकल्पनांचा वापर करून मानवी जीव वाचवणारी उत्पादने तयार करणे, हे त्यांचे ध्येय आहे. "जेव्हा तुम्ही अशा पार्श्वभूमीतून येता जिथे तुम्हाला जगाची फारशी माहिती नसते, तेव्हा प्रत्येक पाऊल तुमच्यासाठी एक नवीन शिकवण असते," असे डॉ. परवेझ अत्यंत नम्रतेने सांगतात.