काठमांडू (नेपाळ)

गेल्या काही दिवसांपासून नेपाळमधील भोटेकोशी आणि त्रिशूली नदीच्या खोऱ्यात आलेल्या महापुराने जो हाहाकार माजवला आहे, त्याचे मूळ कारण आता समोर आले आहे. नेपाळमधील शास्त्रज्ञांनी दिलेल्या प्राथमिक अहवालानुसार, हा महाभयंकर पूर अतिवृष्टीमुळे किंवा ढगफुटीमुळे आलेला नसून, हिमालयाच्या उंचावरून महाकाय हिमकडा आणि खडक (Ice-Rock Avalanche) कोसळल्यामुळे आला आहे! या नैसर्गिक आपत्तीत आतापर्यंत तब्बल ९०३ जणांना आपले प्राण गमवावे लागले आहेत.

नेपाळ एन्व्हायर्नमेंट सोसायटी (NES) ने रविवारी हा खळबळजनक अहवाल प्रसिद्ध केला आहे.

नेमके काय घडले?

२६ ऑगस्टच्या सकाळी नेपाळच्या उत्तर आणि मध्य भागातील शहरं आणि गावं ज्या पुराच्या लाटेत उद्ध्वस्त झाली, त्याची सुरुवात रसुवा जिल्ह्यातील लांगटांग-लिरुंग (Langtang–Lirung) परिसरात झाली.

शास्त्रज्ञांच्या मते, बुधवारी (२६ ऑगस्ट) सकाळी बरोबर ८:३७ वाजता सुमारे ५,२०० मीटर उंचीवरून बर्फ, खडक आणि राडारोड्याचा एक प्रचंड मोठा ढिगारा कोसळायला सुरुवात झाली. हा ढिगारा अत्यंत वेगाने खाली येत सुमारे २,९३० मीटर उंचीवर असलेल्या ल्हेन्डे नदीत (Lhende River) कोसळला. तिथून हा सर्व राडारोडा भोटेकोशी आणि त्यानंतर त्रिशूली नदीत मिसळला आणि या नद्यांना रौद्र रूप प्राप्त झाले.

ताशी १६७ किमीच्या वेगाने आला पूर! या महापुराचा आणि ढिगाऱ्याचा वेग इतका प्रचंड होता की, ५,२०० मीटरवरून सुटलेला हा राडारोडा अवघ्या ७ मिनिटांत २२ किलोमीटरचा प्रवास करून रसुवागढीला धडकला. यावेळी त्याचा वेग सेकंदाला ४६.३ मीटर म्हणजेच ताशी १६७ किलोमीटर इतका भयानक होता! पुढे रसुवागढी ते बेत्राबती दरम्यान हा वेग ताशी ७३ किमी आणि पुढे तो २२ किमीपर्यंत कमी झाला. पण वेग कमी झाला असला तरी, या पुरात मोठ्या प्रमाणावर खडक, गाळ आणि माती वाहत होती, ज्यामुळे अतोनात नुकसान झाले.

शास्त्रज्ञांचे निष्कर्ष नेमके काय आहेत? 

सॅटेलाईट इमेजेस आणि हवामान खात्याच्या माहितीचा अभ्यास करून शास्त्रज्ञांनी काही महत्त्वाच्या गोष्टी समोर आणल्या आहेत:

• पाऊस कारण नाही: या दिवशी हिमालयाच्या वरच्या खोऱ्यात अतिवृष्टी किंवा ढगफुटी झाल्याचा कोणताही पुरावा सापडलेला नाही.

• ग्लेशियल लेक फुटले नाही: हिमनदीचे सरोवर (Glacial Lake Outburst) फुटल्यामुळे हा पूर आला, हा अंदाजही या अभ्यासाने फेटाळून लावला आहे.

• १० चौ. किमीमध्ये मोठा बदल: उपग्रहावरून घेतलेल्या फोटोंमध्ये तब्बल १० चौरस किलोमीटर क्षेत्रात मोठे भौगोलिक बदल दिसून आले आहेत, तर ०.५६ चौरस किलोमीटरचा हिमकडा तुटून पडल्याचे स्पष्ट दिसत आहे.

• पूर येण्यापूर्वीच पाण्याची पातळी घटली: सर्वात धक्कादायक बाब म्हणजे, पूर येण्यापूर्वी रसुवागढी आणि सॅफ्रुबेसी भागात सकाळी ५ ते ८ च्या दरम्यान नदीची पाण्याची पातळी अचानक कमी झाली होती. वरच्या भागात नदीचा प्रवाह तात्पुरता ब्लॉक झाल्यामुळे हे घडले असावे, असा अंदाज आहे.

आर्थिक आणि पायाभूत सुविधांना मोठा फटका या महापुरामुळे नेपाळच्या अर्थव्यवस्थेचेही कंबरडे मोडले आहे. जलविद्युत प्रकल्पांना याचा सर्वात मोठा फटका बसला आहे. नेपाळ विद्युत प्राधिकरणाच्या (NEA) प्राथमिक माहितीनुसार, १३ जलविद्युत प्रकल्प आणि एका सौर प्रकल्पाचे नुकसान झाले असून, सुमारे ४३१ मेगावॅट (MW) वीजनिर्मिती ठप्प झाली आहे.

नेपाळ सरकारच्या प्राथमिक अंदाजानुसार, या आपत्तीमुळे तब्बल ३ ट्रिलियन रुपये (Rs 3 trillion) एवढ्या प्रचंड मोठ्या आर्थिक नुकसानीचा अंदाज वर्तवण्यात आला आहे. मात्र, प्रत्येक क्षेत्रातील नुकसानीचा सविस्तर अहवाल अद्याप तयार करण्याचे काम सुरू आहे.

निसर्गाचा हा कोप इतका अचानक आणि भयानक होता की सावरण्याची कोणतीही संधी कोणालाच मिळाली नाही. आता भविष्यात अशा घटना टाळण्यासाठी किंवा पूर्वसूचना मिळवण्यासाठी नेमका कोणता मार्ग काढायचा, हा सर्वात मोठा प्रश्न नेपाळसह जगातील इतर देशांसमोर उभा राहिला आहे.