नेपाळमध्ये आज (५ मार्च २०२६) एका ऐतिहासिक पर्वाची सुरुवात होत आहे. गेल्या वर्षी सप्टेंबरमध्ये झालेल्या 'जेन-झी' (Gen Z) या तरुण पिढीच्या उग्र आंदोलनानंतर देशात आज पहिली सार्वत्रिक निवडणूक पार पडत आहे. या आंदोलनामुळे तत्कालीन पंतप्रधान केपी शर्मा ओली यांना राजीनामा द्यावा लागला होता आणि संसद विसर्जित करण्यात आली होती. त्यामुळे आजच्या या मतदानाला नेपाळच्या भविष्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे मानले जात आहे.

सकाळपासूनच मतदानाला सुरुवात झाली असून सुमारे १८.९ दशलक्ष मतदार आपला हक्क बजावणार आहेत. प्रतिनिधिसभेच्या २७५ जागांसाठी ही निवडणूक होत असून, त्यात १६५ उमेदवार थेट मतदानातून, तर ११० उमेदवार प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व पद्धतीतून निवडले जातील.

आंदोलनाचे पडसाद आणि राजकीय पार्श्वभूमी

सप्टेंबर २०२५ मध्ये नेपाळ सरकारने फेसबुक, व्हॉट्सअ‍ॅप आणि यूट्यूब यांसारख्या सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर बंदी घातली होती. या निर्णयामुळे आणि वाढत्या भ्रष्टाचारामुळे नेपाळमधील तरुण पिढी संतप्त होऊन रस्त्यावर उतरली होती. या आंदोलनादरम्यान हिंसेत ७७ जणांचा मृत्यू झाला होता आणि अनेक सरकारी इमारतींना आग लावण्यात आली होती. या जनक्षोभामुळेच केपी शर्मा ओली यांचे सरकार पडले होते.

प्रमुख लढती आणि नवे चेहरे

या निवडणुकीत जुन्या पिढीचे नेते आणि नव्या दमाचे तरुण नेतृत्व यांच्यात थेट सामना आहे.

• बालेन शाह (वय ३५): काठमांडूचे माजी महापौर आणि प्रसिद्ध रॅपर. त्यांनी 'राष्ट्रीय स्वतंत्र पक्ष' (RSP) कडून पंतप्रधानपदाचा चेहरा म्हणून स्वतःला सादर केले आहे. विशेष म्हणजे ते थेट केपी शर्मा ओली यांच्या झापा-५ मतदारसंघातून त्यांना आव्हान देत आहेत.

• केपी शर्मा ओली (वय ७४): सीपीएम-यूएमएलचे अध्यक्ष आणि माजी पंतप्रधान. ते पुन्हा एकदा सत्तेत येण्यासाठी प्रयत्न करत आहेत, मात्र त्यांना तरुण मतदारांच्या रोषाचा सामना करावा लागत आहे.

• गगन थापा (वय ४९): नेपाळी काँग्रेसचे तरुण नेते. त्यांना पंतप्रधानपदाचे प्रबळ दावेदार मानले जात आहे.

• पुष्पा कमल दहाल 'प्रचंड' (वय ७१): माजी माओवादी नेते आणि तीनवेळा पंतप्रधान राहिलेले प्रचंड हे आजही नेपाळच्या राजकारणातील एक महत्त्वाचे खेळाडू आहेत.

निवडणुकीचे महत्त्व

नेपाळमधील ही निवडणूक म्हणजे जुन्या राजकीय व्यवस्थेवरचा एक जनमत कौल (Referendum) मानला जात आहे. बेरोजगारी, घराणेशाही आणि भ्रष्टाचाराला कंटाळलेली तरुण पिढी या निवडणुकीच्या माध्यमातून देशाची सूत्रे हाती घेण्याची स्वप्ने पाहत आहे. सुमारे १० लाख नवीन तरुण मतदार पहिल्यांदाच मतदान करत असून, त्यांचा कल कोणाकडे असेल यावरच नेपाळचे भवितव्य अवलंबून आहे.

भारत आणि चीन या दोन्ही शेजारील देशांचेही या निवडणुकीकडे बारीक लक्ष आहे. नेपाळमधील नवे सरकार भारतासोबतचे व्यापारी संबंध आणि चीनसोबतचे धोरण कसे हाताळते, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरेल. मतमोजणी आज संध्याकाळपासूनच सुरू होणार असून प्राथमिक कल उद्यापर्यंत स्पष्ट होण्याची शक्यता आहे.