सबीहा फातिमा
वयाची २७ वर्षे म्हणजे बहुतेक तरुण व्यावसायिक स्थिरस्थावर होण्याचा विचार करत असतात. मात्र ॲडव्होकेट तुबा सनोबर ध्येयाची नवी व्याख्या रचण्यात मग्न आहेत. आपण कोण आहोत, आपण कशासाठी उभे आहोत आणि हक्क ही केवळ कायद्याची पुस्तकी परिभाषा नसून ती जगण्याची अत्यावश्यक गरज आहे, याची त्यांना पूर्ण खात्री आहे.
मध्य प्रदेशातील सिओनी या छोट्या शहरात तुबा यांचा जन्म झाला. त्यांची सुरुवात अत्यंत साधी होती. त्यांचे वडील रेल्वेत नोकरीला होते. वारंवार होणाऱ्या बदल्यांमुळे त्यांच्या आयुष्यात कायमस्वरूपी स्थिरता नव्हती. त्यांच्या गृहिणी असलेल्या आईने प्रत्येक बदली, प्रत्येक तडजोड आणि प्रत्येक बदलामध्ये कुटुंबाला एकत्र धरून ठेवले. आयुष्यात आर्थिक मर्यादा, नवी शहरे आणि अनोळखी शाळा असे अनेक संघर्ष होते. तरीही आपल्या मुलाने आणि मुलीने परिस्थितीपेक्षा मोठी स्वप्ने पाहावीत, हा पालकांचा निर्धार त्याहून मोठा होता.
लहानपणापासूनच तुबा कधीच दुर्लक्षित राहिल्या नाहीत. शाळेचे व्यासपीठ त्यांचे हक्काचे मैदान होते. वादविवाद, गायन किंवा वक्तृत्व स्पर्धा असो, त्यांच्याकडे नैसर्गिक आकर्षण होते. विशेषतः गायन ही केवळ अवांतर कृती नव्हती, तर ती त्यांची भावभाषा होती. शालेय वर्षात सभागृहात मिळणाऱ्या टाळ्यांनी त्यांचा आत्मविश्वास घडवला. आपल्या आवाजाचा योग्य वापर केल्यास तो लोकांना प्रभावित करू शकतो, हे त्या लवकरच शिकल्या.
एकेकाळी त्यांना पत्रकार होण्याची इच्छा होती. कठीण प्रश्न विचारणे आणि महत्त्वाच्या कथा सांगणे त्यांना आकर्षित करायचे. पण पत्रकारिता त्यांना दूरची आणि अनिश्चित वाटली. त्यांच्या वडिलांनी त्यांना न्यायव्यवस्थेत प्रवेश करण्याचा सल्ला दिला. हा व्यवसाय आदर आणि स्थैर्य देणारा होता. त्यांनी वडिलांचे ऐकले, पण आपले आदर्श सोडले नाहीत. त्या आदर्शांना सोबत घेऊनच त्यांनी कायद्याच्या जगात पाऊल ठेवले.
त्यांनी आपले कायद्याचे शिक्षण गांभीर्याने पूर्ण केले. पुढे उस्मानिया विद्यापीठातून त्यांनी गुन्हेगारी शास्त्रात (क्रिमिनोलॉजी) एलएलएम पूर्ण केले. गुन्हेगारी न्याय हा त्यांच्यासाठी केवळ अभ्यासाचा विषय नव्हता, तर ती एक पाहण्याची दृष्टी होती. काही विशिष्ट समुदायांनाच जास्त त्रास का सहन करावा लागतो? काहींसाठी न्याय धोरणाने आणि काहींसाठी वेगाने का मिळतो? गुन्हेगारी शास्त्र हा त्यांचा आवडता विषय बनला कारण त्यामुळे त्यांना केवळ कायद्याचाच नाही, तर व्यवस्थांचा अभ्यास करता आला.
विशेष म्हणजे, कायद्याच्या तिसऱ्या वर्षापर्यंत त्यांच्याकडे स्वतःचा मोबाईल फोन नव्हता. तंत्रज्ञानाच्या युगात त्या मोबाईलशिवाय कायद्याचा अभ्यास करत होत्या. कदाचित या अंतरामुळेच त्यांना विचारांची स्पष्टता मिळाली. त्यांच्या पदव्युत्तर शिक्षणादरम्यान त्यांनी डेटा प्रायव्हसी आणि सायबर कायद्यात खोल रस निर्माण केला. बहुराष्ट्रीय कंपन्या वैयक्तिक डेटा कसा गोळा करतात, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) करड्या क्षेत्रात कशी काम करते आणि डीपफेक्स सत्याला कसे धोक्यात आणतात, यावर त्यांनी प्रश्न उपस्थित करण्यास सुरुवात केली. त्यांनी युरोपियन युनियनच्या जीडीपीआरचा अभ्यास केला आणि त्याची तुलना भारताच्या डिजिटल वैयक्तिक डेटा संरक्षण कायद्यासह विकसित होत असलेल्या आराखड्याशी केली.
त्यांच्या मते, डेटा म्हणजे केवळ माहिती नसून ती ओळख आहे. जर ओळख सुरक्षित नसेल, तर ती असुरक्षित बनते. तंत्रज्ञान निसर्गासारखे सीमा ओलांडून प्रवास करते, पण कायदे मात्र सीमांमध्ये अडकलेले असतात, असे त्या अनेकदा म्हणतात. भारताला अजूनही मजबूत अंमलबजावणी यंत्रणा आणि डेटा-विषय-केंद्रित दृष्टिकोनाची गरज असल्याचे त्यांना वाटते.
पण तुबा केवळ पुस्तकांमध्ये रमणाऱ्या व्यक्ती नाहीत. 'अँटी-सीएए' आंदोलनादरम्यान त्यांच्या सक्रियतेला नवी गती मिळाली. शाळेच्या व्यासपीठावर चित्रपट गीते गाणारी मुलगी आता गर्दीसमोर फैज अहमद फैज यांची "हम देखेंगे" आणि हबीब जालिब यांची "दस्तूर" ही गीते गात उभी होती. मनोरंजन क्षेत्राकडून प्रतिकाराकडे झालेला हा बदल नैसर्गिक होता. "जेव्हा मी स्टेजवर असते, तेव्हा मी एक कलाकार असते," असे त्या म्हणतात - पण त्यांच्या कलेत विवेक असतो. परवीन शाकीर, झहरा निगा आणि निसार कुब्रा यांसारख्या लेखकांनी त्यांच्या साहित्यिक जाणिवांना आकार दिला. कोमलता आणि ताकद एकत्र असू शकतात, हे त्यांना कवितेने शिकवले. सुरावटीत तयार झालेला त्यांचा आवाज आता मतभेदाच्या सुरात धारदार झाला होता.
त्याकाळी डेटा प्रायव्हसी प्रॅक्टिसची व्याप्ती मर्यादित असल्याने त्यांनी कॉर्पोरेट जगाचा अनुभव घेण्यासाठी बेंगळुरूमध्ये पाऊल ठेवले. ही नोकरी प्रतिष्ठित आणि आर्थिकदृष्ट्या सुरक्षित होती. अनेकांसाठी हे अंतिम ध्येय असते, पण त्यांच्यासाठी हा केवळ शिकण्याचा प्रवास होता. कंपन्या डेटाला मालमत्ता मानतात, पण डेटाच्या मागे असलेल्या मानवाला केंद्रस्थानी क्वचितच ठेवतात, हे त्यांनी जवळून पाहिले. तरीही कॉर्पोरेट आयुष्याने त्यांना एक अनपेक्षित गोष्ट दिली - ती म्हणजे स्वतःच्या ओळखीबद्दलचा आत्मविश्वास. हिजाब परिधान करणारी आणि वेळेवर नमाज अदा करणारी एक मुस्लिम महिला म्हणून त्यांनी स्वतःची ओळख कधीच पुसली नाही.
सुरुवातीच्या न्यायालयीन कामकाजादरम्यान त्यांना मूक जजमेंटचे ओझे जाणवले. हिजाब घातलेली महिला काय युक्तिवाद करू शकेल, अशा नजरेने लोक त्यांच्याकडे पाहायचे. पण तथ्यांना कोणताही ड्रेस कोड नसतो, हे त्या लवकरच शिकल्या. एकदा का त्यांनी कायदा, तर्क आणि स्पष्टतेसह बोलायला सुरुवात केली की लोकांचे पूर्वग्रह विरघळायचे. समाजात मिसळण्यासाठी आपली सामाजिक ओळख लपवू नये, असे त्यांचे ठाम मत आहे. व्यावसायिक क्षेत्रात एक मुस्लिम महिला म्हणून दिसणे त्यांच्यासाठी महत्त्वाचे आहे. हे केवळ प्रतीकात्मकतेसाठी नाही, तर ते सामान्य मानले जाण्यासाठी आवश्यक आहे.
काही काळानंतर त्यांना त्या सुखद आयुष्यात अस्वस्थता जाणवू लागली. कॉर्पोरेट प्रगती स्थिर होती, पण त्यांचे मन दुसरीकडे ओढ घेत होते. त्यांनी नोकरी सोडली - हा निर्णय घाईचा नव्हता तर ठाम होता. तेलंगणातील अहवालांमध्ये स्वयंसेवक म्हणून काम केल्यानंतर त्या 'असोसिएशन फॉर प्रोटेक्शन ऑफ सिव्हिल राइट्स'मध्ये कर्नाटकच्या सहाय्यक राज्य समन्वयक म्हणून रुजू झाल्या. स्थिरता सोडणे सोपे नव्हते. त्या आपल्या गावी परत जाऊ शकल्या असत्या. त्याऐवजी त्यांनी आपल्या ध्येयाशी सुसंगत मार्ग निवडला.
हक्क - विशेषतः महिला आणि अल्पसंख्याकांसाठी - हा नेहमीच त्यांचा मुख्य अजेंडा राहिला आहे. घरगुती हिंसाचाराच्या बळींना आधार देण्यासाठी सुरू केलेला 'सोझ' (SOZ) कार्यक्रम हा त्यांच्या हृदयाच्या जवळचा उपक्रम आहे. एलजीबीटीक्यू+ हक्क आणि कर्नाटकातील सरकारी वकील म्हणून ओळखले जाणारे ज्येष्ठ वकील बी.टी. व्यंकटेश यांच्यासोबत काम करताना त्या कायदेशीर जागरूकता मोहीम राबवत आहेत. घरगुती हिंसाचार कायद्यांतर्गत उपलब्ध असलेल्या संरक्षणाची माहिती नसलेल्या महिलांपर्यंत पोहोचण्याचे काम त्या करत आहेत.
सामाजिक आणि संरचनात्मक अडथळ्यांचा सामना करणाऱ्या मुस्लिम महिलांबद्दल त्यांना विशेष काळजी वाटते. सोशल मीडिया, सामुदायिक सहभाग आणि कायदेशीर मार्गदर्शनाद्वारे 'सोझ' माहिती देण्याचे आणि सक्षम करण्याचे काम करते. हा उपक्रम सध्या डिजिटल प्लॅटफॉर्मद्वारे जोडलेला आहे आणि त्याचा विस्तार संपूर्ण बेंगळुरूमध्ये करण्याची योजना आहे. तुबा यांच्यासाठी हे केवळ दान कार्य नाही, तर ती एक सुधारणा आहे. सार्वजनिक व्यवस्था तटस्थतेचा दावा करत असताना महिलांनी खासगीत दुःख सहन करत राहू नये, असा त्यांचा आग्रह आहे.
महासाथीच्या काळानंतर त्या 'मुस्लिम महिला अभ्यास गटात' खोलवर गुंतल्या. पंधरवड्यातून एकदा होणाऱ्या या बैठकीत तरुण व्यावसायिक सामाजिक-धार्मिक प्रश्नांवर आणि समुदाय सुधारणेवर चर्चा करायचे. या चर्चेतून 'मशिद प्रकल्प' ही कल्पना जन्माला आली. मशिदींनी केवळ विशेष क्षेत्र म्हणून नाही तर समुदाय केंद्र म्हणून काम करावे, असे त्यांचे मत आहे. ज्या ठिकाणी महिलांसाठी जागा नव्हती, तिथे त्यांनी व्यवस्थापन समित्यांशी संवाद साधला. धार्मिक आणि सामुदायिक क्षेत्रात महिलांचा सहभाग ही आधुनिक मागणी नसून ती एक आवश्यक पुनर्स्थापना आहे, असा युक्तिवाद त्या करतात. महिलांचे महत्त्व केवळ खासगी भक्तीपुरते मर्यादित नाही, हा त्यांचा संदेश साधा पण प्रभावी आहे. त्यांनी निर्णय घेण्याच्या जागा, धोरण चर्चा आणि सार्वजनिक व्यासपीठावर उपस्थित राहायलाच हवे.
तुबा आपल्या राजकीय महत्त्वाकांक्षेबद्दल उघडपणे बोलतात. त्यांना कधीतरी राजकारणात प्रवेश करायचा आहे. हे सत्तेसाठी नाही, तर सुधारणेसाठी आहे. लहानपणापासून जोपासलेले वक्तृत्व कौशल्य आणि कायद्याचा पाया यामुळे त्या एक वेगळे स्थान निर्माण करू शकतात. नेतृत्व हे केवळ भाषणातून नाही तर प्रत्यक्ष वास्तव अनुभवातून उदयाला आले पाहिजे, असे त्यांना वाटते. 'रेडियन्स' आणि 'अल बलाघ' सारख्या प्लॅटफॉर्मवरील पॉडकास्टद्वारे त्या ओळख, कायदा आणि जबाबदारीवर चर्चा करतात. तरुणांनी जाणीवपूर्वक जगावे, असा त्यांचा वारंवार दिलेला संदेश आहे. प्रत्येकाचे एक ध्येय असावे आणि हक्कांसोबत जबाबदाऱ्या येतात हे समजून घेतले पाहिजे.
त्यांचा प्रवास घर्षणाशिवाय झालेला नाही. अनेक वेळा लोकांनी त्यांच्या दृश्यमानतेवर, आवाजावर आणि महत्त्वाकांक्षेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले. पण प्रत्येक वेळी जेव्हा त्या कोर्टात, आंदोलनाच्या व्यासपीठावर किंवा सामुदायिक सभेत बोलतात, तेव्हा त्या लोकांची धारणा बदलतात. २७ व्या वर्षी ॲडव्होकेट तुबा सनोबर आता टाळ्यांच्या मागे धावत नाहीत. त्या प्रभावाच्या मागे धावत आहेत.
मध्य प्रदेशातील एका छोट्या शहरापासून ते बेंगळुरूच्या कायदेशीर आणि सक्रिय क्षेत्रात त्यांनी आपल्या पालकांचा संघर्ष, आपल्या विश्वासाचे धैर्य आणि आपल्या धर्माची स्पष्टता सोबत नेली आहे. त्या आता मनोरंजनासाठी कमी आणि जागृतीसाठी जास्त गातात. त्या वाद जिंकण्यासाठी नाही तर सन्मान मिळवण्यासाठी युक्तिवाद करतात. त्या आपली ओळख ढाल म्हणून नाही तर एक ठाम विधान म्हणून मिरवतात. त्या ज्या ठिकाणी पाऊल ठेवतात, तिथे तरुण असणे हे कशासाठीही संकोच करण्याचे कारण नसून ते बदलाचे एक अनिवार्य कर्तव्य आहे, अशी एक अमीट छाप सोडून जातात.
.jpeg)
.jpeg "डॉ. हानी कुरेशी")