विदुषी गौर
भारतातील ३४ मुस्लिम महिला वैमानिकांपैकी हाना मोहसिन खान एक आहेत. सोशल मीडियावरील सक्रिय उपस्थितीमुळे त्या आज घराघरात ओळखल्या जातात. हाना यांचा हा प्रवास सोपा नव्हता. पत्रकारितेतील करिअर आणि इव्हेंट मॅनेजमेंट कंपनी चालवल्यानंतर त्यांनी हे यश संपादन केले आहे. एक मुस्लिम महिला म्हणून वाढताना हाना यांनी सामाजिक आव्हानांचा आणि कुटुंब व समाजाच्या अपेक्षांचा मोठा भार सोसला.
त्यांचे शालेय शिक्षण सौदी अरेबियामध्ये झाले. त्यानंतर महाविद्यालयीन शिक्षणासाठी त्यांना उत्तर प्रदेशातील मेरठ या त्यांच्या मूळ गावी पाठवण्यात आले. सौदी अरेबियामध्ये त्यांनी अशा समाजात वास्तव्य केले, जिथे स्त्रियांना पुरुषांच्या बरोबरीने वागणूक मिळत नव्हती. आपल्या मायदेशी मुस्लिम वातावरणात परतल्यानंतर त्यांना फास्ट गर्ल असे संबोधले जाऊ लागले. या सर्व प्रकारामुळे त्यांनी महाविद्यालयीन शिक्षणासाठी दिल्लीला जाण्याचा निर्णय घेतला.
हाना यांचा विमान वाहतूक क्षेत्रातील प्रवेश केवळ योगायोगाने झाला. २०१४ मध्ये तिरुवनंतपुरम येथे काही वैमानिकांशी झालेल्या भेटीदरम्यान त्यांना आपल्या ध्येयाची जाणीव झाली. आकाशात उंच भरारी घेण्याचा निर्णय त्यांनी त्याच क्षणी घेतला. वैमानिक होण्यासाठी हाना यांनी खूप मेहनत घेतली. त्यांनी लेखी परीक्षा उत्तम गुणांनी उत्तीर्ण केली. तीन उड्डाण चाचण्या यशस्वीरीत्या पूर्ण केल्यानंतर त्यांना व्यावसायिक वैमानिक परवाना मिळाला. त्यानंतर त्या उड्डाण प्रशिक्षणासाठी अमेरिकेतील फ्लोरिडा येथे गेल्या आणि एअरबस चालवण्याचे विशेष प्रशिक्षण घेण्यासाठी त्यांनी ग्रीसला पसंती दिली.
२०२० मध्ये हाना यांनी आपले पहिले व्यावसायिक उड्डाण केले. त्या दिवसाची आठवण सांगताना त्या म्हणतात, "लँडिंग नीट व्हावे, यासाठी मी प्रार्थना करत होते. ते उड्डाण यशस्वी झाले. ही संधी मिळाल्याबद्दल मी या जगाची आणि निसर्गाची अत्यंत ऋणी आहे. त्या दिवशी मला असे वाटले की, आता मृत्यू आला तरी मला कोणतीही खंत राहणार नाही."
महिलांनी एकमेकींना मदत केली पाहिजे, असे त्यांना वाटते. त्यांच्या मते, "भारतातील महिलांना आज मदतीची नितांत गरज आहे. आपल्याबद्दल खोट्या गोष्टी पसरवल्या जातात, रस्त्यावर छेडछाड केली जाते, तरीही आपण लढतो आणि लढायला शिकतो." त्यांच्या मते, प्रतिकार ही एक दीर्घ प्रक्रिया आहे. सुरुवातीला वाटणारी भीती नंतर रागात बदलते आणि शेवटी त्यातून कृती घडते. "एवढं सगळं होऊनही आपण खचून जात नाही, सामान्य माणसाप्रमाणे काम करतो, कुटुंबाची काळजी घेतो, हीच आपली खरी ताकद आहे," असे त्या अभिमानाने सांगतात.
हाना म्हणतात, "मी छोटे कपडे घालावेत की स्वतःला डोक्यापासून पायापर्यंत झाकून घ्यावे, यावरून माझी पारख केली जाऊ नये. यापैकी कोणतीही गोष्ट माझ्यावर लादता कामा नये." त्यांच्या मते, हिजाब न घातल्याने त्या कमी मुस्लिम ठरत नाहीत. स्त्रियांना आधीच अनेक संकटांचा सामना करावा लागतो, त्यात पुन्हा मुस्लिम महिला म्हणून त्यांना वेगवेगळ्या चौकटीत विभागले जाते.
लिंगभेदावर भाष्य करताना हाना एका मनोरंजक प्रसंगाचा उल्लेख करतात. एकदा जामा मशिदीमध्ये त्या 'वझू' (प्रार्थनेपूर्वी हात-पाय धुणे) करत होत्या. तेव्हा एका माणसाने जवळ येऊन सांगितले की, कोपराच्या टोकापर्यंत पाणी न लागल्याने त्या चुकीच्या पद्धतीने वझू करत आहेत. त्यावर हाना यांनी त्याला चोख प्रत्युत्तर दिले, "तुमचे वझू व्यर्थ ठरले आहे, कारण ते करताना तुमचे लक्ष प्रार्थना करण्याऐवजी मला पाहण्यात होते."
विमानतळ आणि विमानांमध्ये माणुसकीच्या सुंदर कथा पाहायला मिळतात, असे त्यांना वाटते. "एके दिवशी मी एका व्यक्तीला पाहिले, जो व्हिडिओ कॉलवर आपल्या पत्नीला विमानाचे आतले दृश्य दाखवत होता. त्यांच्या चेहऱ्यावरील आनंद पाहून मला खूप समाधान वाटले," असे त्या सांगतात. एकदा एका सीआयएसएफ महिला अधिकाऱ्याने त्यांना गणवेश खूप शोभून दिसत असल्याची दाद दिली. त्यावर हाना म्हणाल्या, "तुमच्यावरही तुमचा गणवेश उठून दिसतोय, गणवेश सर्वच महिलांना शोभतो."
एकदा एका पाच वर्षांच्या मुलीने हाना यांना गणवेशात पाहिले आणि आपल्या आईला विचारले, "मुली पण पायलट होऊ शकतात का?" तेव्हा तिच्या आईने हाना यांच्याकडे पाहून सांगितले, "हो, नक्कीच होऊ शकतात." हाना यांनी त्या मुलीला जवळ घेऊन सांगितले, "बाळा, जर मी होऊ शकते, तर तू सुद्धा होऊ शकतेस." हाना आपल्या सोशल मीडियाचा वापर वैमानिक होऊ इच्छिणाऱ्या तरुणांच्या मदतीसाठी करतात. त्यांच्या इन्स्टाग्राम स्टोरीद्वारे त्यांनी विमान वाहतूक क्षेत्रातील करिअरबद्दल जवळपास १,००० प्रश्नांची उत्तरे दिली आहेत.
विमान उड्डाणाव्यतिरिक्त त्यांना वाचनाची आवड आहे. त्या उत्तम लेखिका असून त्यांना प्राण्यांची आणि जेवणाची खूप आवड आहे. "वय हा केवळ एक आकडा आहे. जर तुम्हाला काही करायचे असेल, तर फक्त प्रयत्न करत राहा, गोष्टी आपोआप जुळून येतील," असा सल्ला त्या देतात. आपल्या उड्डाणाचे अनुभव त्या सोशल मीडियावर शेअर करत असतात. एकदा दिल्ली ते गया विमान प्रवासादरम्यान कॉकपिटमध्ये हाना यांना पाहून एका हरयाणवी वृद्ध महिलेने आश्चर्याने उद्गार काढले होते, "ओई, इथे तर मुलगी बसली आहे!" हा प्रसंग सांगताना हाना आजही आपले हसू रोखू शकत नाहीत.
.jpeg)
