भारतातील शैक्षणिक क्षेत्रात वर्चस्व गाजवणाऱ्या १० मुस्लिम विदुषींची यशोगाथा

Story by आवाज़ मराठी | Published by Bhakti Chalak • 1 d ago

भारतीय शैक्षणिक क्षेत्रात वर्चस्व गाजवणाऱ्या १० मुस्लिम महिला

भारतातील विविध विद्यापीठे, संशोधन संस्था आणि ज्ञान केंद्रांमध्ये महिला शिक्षणतज्ज्ञांच्या एका विलक्षण पिढीने आपल्या बुद्धिमत्तेने, चिकाटीने आणि सामाजिक बांधिलकीने विद्वत्तेची नवी व्याख्या तयार केली आहे. त्यांचा हा प्रवास साहित्य, इतिहास, विज्ञान, समाजसुधारणा, मुत्सद्देगिरी आणि शैक्षणिक नेतृत्व अशा विविध क्षेत्रांत पसरलेला आहे.

ज्ञान हे समाजाच्या सेवेसाठीच असायला हवे, या एकाच विचाराने या सर्व महिला एकत्र आल्या आहेत. वर्गखोल्या, संशोधन प्रयोगशाळा, धोरणात्मक व्यासपीठे आणि तळागाळातील कामांच्या माध्यमातून या महिलांनी केवळ अडथळेच दूर केले नाहीत, तर भविष्यातील पिढ्यांसाठी यशाचे नवे मार्गही तयार केले आहेत.

अर्जुमंद आरा या भाषा, साहित्य आणि स्त्रीवादी विचारांच्या क्षेत्रातील एक प्रतिष्ठित विदुषी आहेत. दिल्ली विद्यापीठात प्राध्यापक असलेल्या आरा यांनी २० हून अधिक महत्त्वाच्या साहित्यिक कृतींचे अनुवाद केले आहेत. २०२१ मध्ये त्यांना 'साहित्य अकादमी'चा अनुवाद पुरस्कार देऊन गौरवण्यात आले. त्यांच्या लेखनाने उर्दू आणि हिंदी साहित्यामध्ये एक भक्कम पूल बांधला आहे. त्यांनी साहित्याचा वारसा जतन करण्यासोबतच महिलांच्या आवाजाला एक व्यासपीठ मिळवून दिले आहे.

सय्यद तन्वीर नसरीन यांनी विद्वत्ता, मुत्सद्देगिरी आणि सामाजिक सक्रियता यांचा एक दुर्मिळ संगम साधला आहे. बर्दवान विद्यापीठात कार्यरत असताना त्यांनी मालदीवमधील माले येथे आपल्या कार्यकाळात भारताचे सांस्कृतिक संबंध अधिक दृढ केले. महिलांचे अधिकार, अल्पसंख्याक ओळख आणि सर्वधर्मसमभाव या विषयांवरील त्या एक आदरणीय नाव म्हणून ओळखल्या जातात.

अबेदा इनामदार यांनी सुरक्षित सरकारी कारकीर्द सोडून समाजसेवेचा मार्ग स्वीकारला. त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य शिक्षणासाठी समर्पित केले आहे. महाराष्ट्र कॉस्मोपॉलिटन एज्युकेशन सोसायटी आणि पुण्यातील प्रसिद्ध आझम कॅम्पसच्या माध्यमातून त्यांनी हजारो मुली आणि वंचित विद्यार्थ्यांसाठी शिक्षणाची दारे खुली केली आहेत. त्यांनी उभ्या केलेल्या या संस्था आजही पिढ्यानपिढ्यांचे भविष्य उजळवत आहेत.

बेनझीर तांबोळी यांनी वैयक्तिक संकटांचे रूपांतर सक्षमीकरण आणि न्यायाच्या ध्येयात केले. मुस्लीम सत्यशोधक मंडळ आणि विविध शैक्षणिक संस्थांमधील त्यांच्या कामातून त्या मुस्लीम महिलांच्या हक्कांच्या प्रखर समर्थक म्हणून पुढे आल्या आहेत. घटनात्मक अधिकार आणि पुरोगामी समाजसुधारणेसाठी त्या सातत्याने लढा देत आहेत.

नाईमा खातून यांनी २०२४ मध्ये अलिगड मुस्लीम विद्यापीठाच्या पहिल्या महिला कुलगुरू बनून इतिहास रचला आहे. एक प्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ, लेखिका आणि शैक्षणिक नेत्या म्हणून त्या या ऐतिहासिक विद्यापीठात अनेक सुधारणा घडवून आणत आहेत. त्या संशोधनातील उत्कृष्टता आणि महिला सक्षमीकरणावर भर देऊन विद्यापीठाचे आधुनिकीकरण करत आहेत.

नजमा अख्तर यांनी जामिया मिलिया इस्लामियाच्या पहिल्या महिला कुलगुरू बनून यशाचे नवे शिखर गाठले. 'पद्मश्री' पुरस्काराने सन्मानित असलेल्या नजमा यांनी अनेक क्रांतिकारी सुधारणा लागू केल्या. त्यांनी व्यावसायिक शिक्षणाचा विस्तार केला आणि जामियाला जागतिक स्तरावर एक प्रतिष्ठित संस्था म्हणून ओळख मिळवून दिली.

निलोफर खान या काश्मीर विद्यापीठाचे नेतृत्व करणाऱ्या पहिल्या महिला ठरल्या. या प्रदेशातील उच्च शिक्षणासाठी हा एक ऐतिहासिक क्षण होता. सुमारे चार दशकांची शैक्षणिक सेवा आणि १०० हून अधिक संशोधन प्रसिद्ध असलेल्या निलोफर खान आजही महिलांना शैक्षणिक क्षेत्रात नेतृत्व करण्यासाठी प्रेरित करत आहेत.

शाहिदा मुर्तझा यांनी दक्षिण भारतातील वंचित महिलांच्या वास्तवाचे दस्तऐवजीकरण करण्यासाठी तीन दशकांहून अधिक काळ खर्च केला आहे. मौलाना आझाद नॅशनल उर्दू युनिव्हर्सिटीमध्ये अधिष्ठाता म्हणून काम केलेल्या शाहिदा यांनी आपल्या संशोधनाचे रूपांतर स्त्री न्याय आणि जनजागृतीच्या चळवळीत केले आहे.

सोफिया बानू या वैज्ञानिक संशोधनातील महिलांच्या वाढत्या शक्तीचे प्रतिनिधित्व करतात. गुवाहाटी विद्यापीठात सहयोगी प्राध्यापक असलेल्या सोफिया यांनी जैवतंत्रज्ञान, जैवविविधता आणि शाश्वत शेती या क्षेत्रात अभूतपूर्व काम केले आहे. त्यांचे संशोधन केवळ कागदावर मर्यादित नसून त्याचा प्रत्यक्ष समाजावर परिणाम होत आहे. ईशान्य भारतातील तरुण वैज्ञानिकांसाठी त्या एक आदर्श आहेत.

सय्यद मुबीन झेहरा यांनी स्वतःची ओळख एक प्रमुख विदुषी, लेखिका आणि सार्वजनिक विचारवंत म्हणून निर्माण केली आहे. आत्मा राम सनातन धर्म कॉलेजमध्ये कार्यरत असताना त्या लैंगिक समानता, शिक्षण आणि सामाजिक सलोखा या विषयांवर राष्ट्रीय स्तरावर प्रभावी मते मांडत आहेत.