नवी दिल्ली:

रशिया आणि युक्रेन यांच्यात सुरू असलेल्या भीषण युद्धाला थांबवण्यासाठी भारताने आता जागतिक स्तरावर अत्यंत महत्त्वाची आणि सक्रिय भूमिका घेतली आहे. आतापर्यंत शांततेचा केवळ 'पुरस्कार' करणारा भारत आता या भूमिकेच्या पुढे गेला असून, प्रत्यक्ष तोडगा काढण्यासाठी रशिया आणि युक्रेन या दोन्ही देशांसोबत थेट चर्चा करत आहे. भारताचे परराष्ट्र मंत्री एस. जयशंकर यांनी नवी दिल्लीत पार पडलेल्या 'म्युनिक लीडर्स मीटिंग'मध्ये (Munich Leaders' Meeting) ही अत्यंत मोठी आणि ऐतिहासिक माहिती दिली.

या संघर्षात भारताच्या वाढत्या मध्यस्थीवर प्रकाश टाकणारा आणि बदलत्या जागतिक राजकारणाचे पदर उलगडून दाखवणारा हा सविस्तर वृत्तांत.

सल्ले देण्यापलीकडे जाऊन प्रत्यक्ष कृती

गेली चार वर्षे भारत या युद्धावर संवाद आणि मुत्सद्देगिरीने तोडगा काढण्याची सातत्याने मागणी करत आहे. मात्र, जयशंकर यांनी स्पष्ट केले की, "आता आम्ही केवळ सल्ले देण्यापलीकडे गेलो आहोत. या संघर्षाचा अंत व्हावा ही आमची स्पष्ट भूमिका आहे आणि त्यासाठी आम्ही रशिया व युक्रेन या दोन्ही देशांसोबत चर्चा करत आहोत."

सध्या भारताने काही अत्यंत महत्त्वाच्या आणि तातडीच्या मुद्द्यांवर लक्ष केंद्रित केले आहे. यामध्ये काळ्या समुद्रातील (Black Sea) व्यापारी जहाजांची सुरक्षा, जागतिक धान्य निर्यात, ऊर्जेचा पुरवठा आणि एकमेकांच्या नागरी व ऊर्जा प्रकल्पांवर हल्ले न करण्याच्या शक्यता (Non-attack possibilities) यावर सध्या दोन्ही देशांसोबत वाटाघाटी सुरू आहेत.

पुतीन आणि युक्रेनकडूनही भारताला सकारात्मक दाद

भारताच्या या प्रयत्नांना जागतिक स्तरावरूनही मोठा पाठिंबा मिळत आहे. रशियाचे राष्ट्राध्यक्ष व्लादिमीर पुतीन यांनी नुकतेच म्हटले होते की, या संघर्षावर सर्वमान्य तोडगा काढण्यासाठी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्याकडे अत्यंत "चांगल्या कल्पना" (Good ideas) आहेत. दुसरीकडे, युक्रेनचे परराष्ट्र मंत्री आंद्रे सिबिहा यांनीही मान्य केले आहे की, युक्रेनला भारताकडून युद्धविरामाचा एक सविस्तर प्रस्ताव प्राप्त झाला आहे.

या संदर्भात ३१ ऑगस्ट रोजी बिश्केक येथे पुतीन यांच्यासोबत झालेल्या बैठकीत पंतप्रधान मोदींनी अत्यंत मार्मिक विधान केले होते: "अनंतकाळ चालणाऱ्या या युद्धाची जागा आता युद्धाच्या शेवटाने घेतली पाहिजे." (Endless war must now give way to end of war).

रशियासोबतचे 'ते' ऐतिहासिक ऋण भारत विसरलेला नाही!

भारताच्या या भूमिकेवर बोलताना जयशंकर यांनी रशियासोबतच्या ऐतिहासिक संबंधांनाही उजाळा दिला. "१९५० च्या दशकापासून भारत आणि रशियाचे अत्यंत सलोख्याचे संबंध आहेत आणि तो इतिहास आम्ही अजिबात विसरलेलो नाही. जेव्हा भारताच्या सुरक्षेवर आणि प्रादेशिक अखंडतेवर मोठे संकट आले होते, आणि जगातील बहुतांश देश आपल्या शेजारच्या एका लष्करी हुकूमशाहीच्या (पाकिस्तान) पाठीशी उभे होते, तेव्हा सोव्हिएत युनियन भारताच्या पाठीशी खंबीरपणे उभा राहिला होता," अशी कृतज्ञता त्यांनी व्यक्त केली. आज हा संबंध केवळ ऐतिहासिक नसून त्यात व्यापार, संरक्षण, अणू ऊर्जा आणि अंतराळ तंत्रज्ञानाची मोठी भागीदारी असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.

अमेरिकेची एकाकी भूमिका आणि चीनचे आव्हान

बदलत्या जागतिक राजकारणावर जयशंकर यांनी अत्यंत सडेतोड भाष्य केले. त्यांच्या मते, आज जागतिक परिदृश्यात अमेरिकेने स्वतःला जाणीवपूर्वक एका वेगळ्या कोशात ढकलले आहे आणि ते आता एक 'एकाकी महासत्ता' (Lonelier power) बनत चालले आहेत.

त्याच वेळी, चीनचा वाढता प्रभाव आणि स्वतःला अद्वितीय मानण्याची त्यांची वृत्ती यामुळे जगात एक अतिशय तीव्र स्पर्धा निर्माण झाली आहे. या स्पर्धेमुळे अनेक देश स्वतःकडील ताकदीचा (Leverage) शस्त्रासारखा वापर करत आहेत. अमेरिका आणि चीन यांच्यातील या तीव्र स्पर्धेचे वर्णन करताना जयशंकर यांनी 'गोल्डीलॉक्स सिनारिओ' (Goldilocks scenario) चा संदर्भ दिला—जिथे परिस्थिती 'खूप गरम नको, खूप चांगलीही नको, तर कुठेतरी मधल्या स्थितीत असावी' अशी अपेक्षा असते.

'ग्लोबल साऊथ' आणि नव्या जगाची मांडणी

या महासत्तांच्या स्पर्धेत भारत आणि इतर उदयोन्मुख देश (Middle powers) स्वतःच्या अर्थव्यवस्थेतील आणि पुरवठा साखळीतील धोके कमी (De-risking) करण्याचा प्रयत्न करत आहेत. "कोणत्याही देशासोबत काम करण्यासाठी तुमचे विचार १००% जुळलेच पाहिजेत, असे आता राहिलेले नाही. जर समान हिताचे काही थोडे मुद्दे (Touch points) असतील, तरीही देश एकत्र काम करू शकतात," असे जयशंकर यांनी स्पष्ट केले. उदयोन्मुख देशांना अमेरिका आणि चीन या दोन्ही देशांसोबत सहकार्य वाढवण्यातच रस असल्याचे ते म्हणाले.

एस. जयशंकर यांच्या या स्पष्टोक्तीवरून हे सिद्ध होते की, भारत आता केवळ जागतिक घटनांचा प्रेक्षक राहिलेला नाही. रशिया आणि युक्रेनला एकाच वेळी चर्चेच्या टेबलावर आणून जागतिक अन्न आणि ऊर्जा संकटाला रोखण्यासाठी भारत आता एका सक्रिय 'मध्यस्थाची' आणि विश्वबंधूची भूमिका अत्यंत खंबीरपणे बजावत आहे.