सानिया अंजूम
जेव्हा एखादा वकील न्यायाची वीट फक्त न्यायालयाच्या चार भिंतींमध्येच रोवून ठेवत नाही, तेव्हा नेमकं काय घडतं? रुहा लतीफ यांच्यासाठी या प्रश्नाचे उत्तर एका कायदेशीर अर्जात, एका कवितेत, मायक्रोफोनसमोर आणि स्वतःकडे कोणताही पर्याय उरलेला नाही असे मानणाऱ्या एका महिलेसोबत झालेली बातचीत यादरम्यान कुठेermes सापडते.
एक व्यावसायिक वकील, कवयित्री, लेखिका आणि वक्ता असलेल्या लतीफ यांनी स्वतःला कधीही एका चौकटीत बंदिस्त करून घेतले नाही. त्यांचे काम दिवाणी दावे, लैंगिक न्याय आणि कायदा, कविता, सामाजिक भाष्य आणि सार्वजनिक वकिली यांच्याभोवती फिरत राहते. त्या स्त्रीवादावर बोलतात, सामाजिक मुद्द्यांवर कविता लिहितात आणि न्यायालयाला नेहमीच सोडवता न येणाऱ्या प्रश्नांना भिडण्यासाठी साहित्य व परफॉर्मन्सचा आधार घेतात.
मात्र, न्यायासोबत त्यांचे नाते केवळ पुस्तकी सिद्धांतातून आकाराला आलेले नाही. वकिली क्षेत्रात प्रत्यक्ष पाऊल ठेवल्यानंतर त्यांनी जे पाहिले, त्यातून ते घडले. त्या सांगतात, "मला कायद्याचा प्रत्यक्ष अनुभव घ्यायचा होता. मला लिटिगेशन अनुभवायचे होते. जेव्हा तुम्ही प्रत्यक्षात वकिली करता, तेव्हा न्यायव्यवस्था कशी चालते आणि न्यायाचा खरा अर्थ काय असतो, याची वस्तुस्थिती तुम्हाला समजते."
लतीफ यांनी एकेकाळी शिक्षण क्षेत्रात करिअर करण्याचे स्वप्न पाहिले होते. जर त्यांनी त्या मार्गाचा अवलंब केला असता, तर कदाचित त्या कधीच पीएचडी किंवा डॉक्टरेट पूर्ण करून बसल्या असत्या. पण त्यांनी प्रत्यक्ष प्रॅक्टिस करणे पसंत केले, कारण कायदा जेव्हा पुस्तकांमधून बाहेर पडून खऱ्या आयुष्यात उतरतो, तेव्हा नेमके काय घडते हे त्यांना पाहायचे होते.
त्या अनुभवाने न्यायाबद्दल लोकांच्या मनात असलेल्या एका अत्यंत साध्या समजाला जोरदार आव्हान दिले. लोकांना वाटते की जर तुमच्यावर अन्याय झाला, तर तुम्ही कोर्टात जाऊ शकता आणि न्याय मिळवू शकता. त्या म्हणतात, "लोकांना वाटते की अडचण आली की केस दाखल करा आणि न्याय हातात पडेल. पण तो अर्ज दाखल केल्यावर प्रत्यक्षात काय घडते आणि अंतिम टप्प्यापर्यंत पोहोचण्यासाठी किती पायऱ्या चढाव्या लागतात, हे मला वकिलीत आल्यावरच समजले."
त्यांच्या मते, सर्वात कठीण भाग म्हणजे खटल्यामागे उभी असलेली व्यक्ती. विलंबाने होणाऱ्या सुनावण्या, फेऱ्या आणि कायदेशीर खर्च या सगळ्या गोष्टी प्रक्रियेला अत्यंत थकवणाऱ्या बनवतात; विशेषतः अशा लोकांसाठी ज्यांच्याकडे दीर्घकाळ चालणाऱ्या कायदेशीर लढाईसाठी आर्थिक बळ नसते.
याच गोष्टीमुळे क्लायंट्सशी, विशेष करून संवेदनशील समस्या घेऊन त्यांच्याकडे येणाऱ्या महिलांशी वागताना त्यांचा दृष्टिकोन बदलला. त्या स्पष्ट सांगतात, "मी माझ्या क्लायंटला कोणतीही खोटी आशा देऊ शकत नाही. जर एखादी महिला गंभीर समस्या घेऊन माझ्याकडे आली, तर मी फक्त मला त्यातून पैसे मिळणार म्हणून 'चला, केस करूया' असे म्हणू शकत नाही. ती महिला कोर्टाच्या यंत्रणेत गेल्यानंतर तिला काय काय सहन करावे लागेल, याचा विचार मला करावाच लागतो."
व्यवसायातील वास्तवाचा सामना
त्यांच्या व्यावसायिक आयुष्याच्या सुरुवातीच्या काळाने कायद्याच्या पेशाबद्दलचा त्यांचा दृष्टिकोन अधिक स्पष्ट केला. स्वतंत्र प्रॅक्टिस सुरू करण्यापूर्वी एका फर्ममध्ये काम केल्याचे आठवत लतीफ म्हणतात की, त्यांनी अशा काही गोष्टी जवळून पाहिल्या ज्यांनी यंत्रणेतील पैसा आणि सत्तेच्या प्रभावावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले. त्या फर्मचे नाव घेणे टाळतात, पण तो अनुभव त्यांच्या मनावर कायमचा कोरला गेला.
त्या म्हणतात, "कायद्याचा हा पेशा ज्या पद्धतीने बनवला गेला आहे, तो मला अजिबात सहन होत नाही. सध्या ज्या पद्धतीने सर्व काही सुरू आहे, तो एक निव्वळ धंदा बनला आहे." न्याय मागणाऱ्या व्यक्तीकडे जेव्हा प्रतीक्षा करण्याचीही आर्थिक क्षमता उरत नाही, तेव्हा ही समस्या अधिक वेदनादायक बनते, असे त्या मानतात.
"अशी कितीतरी प्रकरणे आहेत जिथे स्टे ऑर्डर (सुनावणीला स्थगिती) मिळत नाही म्हणून क्लायंट मला सांगतो, 'मॅडम, आपण पुढे अपील करू शकत नाही. आपल्याकडे पैसे नाहीत.' याच अनुभवांमधून लतीफ या निष्कर्षापर्यंत पोहोचल्या ज्याने त्यांना न्यायालयाच्या पलीकडे नेले: प्रत्येक अन्यायावर कायदेशीर दाव्यांमधून मार्ग निघत नाही. त्या म्हणतात, "मला जाणवले की प्रत्येक समस्येचे उत्तर कोर्टात नसते. बराचसा बदल समाजात घडवून आणावा लागतो." आणि नेमका इथेच त्यांच्या कवितांचा आणि सामाजिक कार्याचा प्रवेश होतो.
कवितेचा मार्ग आणि स्वतःची नवी वाट
रुहा लतीफ प्रामुख्याने नझमच्या स्वरूपात लिहितात, विशेषतः सामाजिक आणि राजकीय विषयांवर. पारंपरिक प्रेमाच्या कवितांपेक्षा त्यांचा ओढा यावरच जास्त असतो. त्यांच्या या विषयांच्या निवडीमुळे त्यांना अनेकदा विरोधाचा सामना करावा लागला आहे, प्रामुख्याने पुरुषप्रधान साहित्यिक वर्तुळात. त्यांना अनेकदा असा सल्ला दिला गेला की त्यांनी गझला लिहाव्यात, ज्यावर त्या प्रश्न उपस्थित करतात.
त्या विचारतात, "गझल लिहिणे हे आपले कर्तव्य आहे का? मी बसून फक्त प्रेम, वेदना आणि विरहावरच लिहिले पाहिजे, असा आग्रह का धरला जावा? मला जर क्रांती आणि सामाजिक मुद्द्यांवर लिहायचे असेल, तर त्यात काय बिघडले?" काही नामांकित कवींनी त्यांच्या कामाच्या स्वरूपामुळे त्यांना जाणीवपूर्वक मशाफऱ्यांमधून वगळल्याचे त्या सांगतात. पण आता त्या गोष्टीला फारसे महत्त्व देत नाहीत.
"मी स्वतःची एक वेगळी पायवाट तयार करायला सुरुवात केली आहे. मी माझे स्वतःचे क्षेत्र निर्माण केले आहे." त्यामुळे त्यांच्या कविता, व्हिडिओ, विविध मंचावरील उपस्थिती आणि चर्चा हे त्यांच्या वकिलीचेच दुसरे रूप बनले आहे. सार्वजनिक सहभागातून लोकांना, विशेषतः महिलांना स्वतःचे अधिकार समजून घेण्यास मदत करणे हा यामागचा उद्देश असल्याचे त्या मानतात.
त्या म्हणतात, "मला महिलांनी स्वतः स्वावलंबी आणि सशक्त व्हावे असे वाटते. तरच त्या स्वतःच्या पायावर उभे राहून काहीतरी करू शकतील." त्यांचे हे विचार आता भारताच्या सीमा ओलांडून बाहेरही पोहोचले आहेत. लतीफ ऑनलाइन बैठकांच्या माध्यमातून पाकिस्तानी महिलांशी नियमित संवाद साधतात आणि त्यांच्यात व आपल्याकडील समस्यांमध्ये कमालीचे साम्य असल्याचे त्या सांगतात.
पितृसत्ताक मानसिकता आणि परिवर्तनाची गरज
त्यांच्या मते, सत्ते आणि असमानतेची सांगड घातली जाते तेव्हा या सर्व अनुभवांमागे पितृसत्ताक व्यवस्था हीच मुख्य भिंत उभी असते. वैयक्तिक परिस्थिती बदलणे महत्त्वाचे आहेच, पण ती परिस्थिती निर्माण करणारी विचारसरणी बदलणे तितकेच गरजेचे आहे, असा त्यांचा विश्वास आहे.
याच विचारामुळे त्या स्वतःला कोणत्याही एकाच पेशात मोजण्यास नकार देतात. त्या म्हणतात, "मला वाटते आजची तरुण पिढी खूप हुशार आणि बंडखोर आहे. ती नवीन क्षेत्रे शोधत आहे." यशाची केवळ एकच ठरवून दिलेली व्याख्या असते, या कल्पनेपासून दूर जाणारी एक नवीन पिढी तयार होत असल्याचे त्यांना दिसते. विशेषतः महिलांसाठी हा बदल अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
"तुमचे स्वतःचे करिअर शोधा. तुम्हाला कशात गती आहे आणि तुम्हाला नेमके काय करायचे आहे, हे ओळखा." पण त्यांच्या मते, स्वातंत्र्याला एक व्यावहारिक पाया असावा लागतो. आर्थिक स्वावलंबन हा त्यातीलच एक भाग आहे. त्या म्हणतात, "जर तुम्ही आर्थिकदृष्ट्या स्वावलंबी असाल, तर तुम्ही तुमच्या इतर आवडी देखील जोपासू शकता. स्वतःचे बिल स्वतः भरणे देखील महत्त्वाचे आहे."
हाच नियम विवाहाच्या बाबतीतही लागू व्हावा, असे त्यांना वाटते. समाजाने लग्न, मातृत्व आणि मोठे होण्यासाठी जे काही टप्पे ठरवून दिले आहेत, म्हणून महिलांनी विनाकारण कोणा with जुळवून घेण्याच्या दबावाखाली जगू नये. त्या म्हणतात, "असे जीवन जगू नका जिथे तुम्ही फक्त कोणीतरी तुम्हाला स्वीकारावे म्हणून वाट पाहत बसता. एक प्रगत विचारसरणीचा जोडीदार शोधा जो खऱ्या अर्थाने तुमच्या आयुष्यात सोबती बनेल आणि तुम्हाला कसे जगायचे आहे हे समजून घेईल."
समाज, संस्कृती आणि स्वतःची श्रद्धा
लतीफ यांनी उशिरा लग्न करण्याचे ठरवले कारण त्यांना ठरवून दिलेल्या कालमर्यादेचे पालन करण्यापेक्षा योग्य व्यक्ती शोधणे महत्त्वाचे वाटले. त्यांच्यासाठी स्वतःचा विकास म्हणजे सामाजिक अपेक्षा, सांस्कृतिक निकष आणि वैयक्तिक श्रद्धा यांमधील फरक ओळखायला शिकणे होय.
त्या स्पष्ट करतात, "समाज आणि संस्कृती यात नेमका काय फरक आहे, हे समजून घेण्याची हिंमत तुमच्यात असली पाहिजे. तसेच तुमची श्रद्धा तुम्हाला काय सांगत आहे आणि तुमची संस्कृती काय सांगत आहे, हे ओळखता आले पाहिजे. या दोन्ही गोष्टी नेहमीच एकसारख्या असतात असे नाही."
कदाचित हाच तो धागा आहे जो लतीफ यांच्या कामाच्या सर्व वेगवेगळ्या बाजूंना एकत्र जोडतो. त्या न्यायालयात उभे राहून युक्तिवाद करत असोत, कविता लिहीत असोत, स्त्रीवादावर बोलत असोत किंवा सीमापार महिलांशी संवाद साधत असोत, त्या पुन्हा एकाच मुद्द्यावर येऊन थांबतात: लोकांना स्वतःसाठी बोलता आले पाहिजे. रुहा लतीफ यांच्यासाठी न्यायाची लढाई न्यायालयाचे दरवाजे बंद झाल्यावर संपत नाही. बऱ्याचदा ती तिथेच खऱ्या अर्थाने सुरू होते.
_(1).jpg "रूहा लतीफ")
.jpg "मोईन खान")
.jpg "मोहम्मद अनस")
.jpg "मोहम्मद जुनेद")
.jpg "फऱहत खान")