गोहर वानी
कधीही संगीताचे कोणतेही औपचारिक शिक्षण घेतले नाही किंवा कोणत्याही संस्थेत जाऊन गिटार वाजवायला शिकले नाही. उस्ताद नुसरत फतेह अली खान यांच्या कव्वालींमधून प्रेरणा घेऊन त्यांनी स्वतःच गाणे आणि गिटार वाजवणे शिकले. एकेकाळी एअरटेलच्या स्टोअरमध्ये सिम कार्ड विकून दरमहा १० हजार रुपये कमावणारे मोहम्मद अनस आज आपल्या आवाजाच्या आणि संगीताच्या जोरावर लोकांची मने जिंकण्याचा प्रयत्न करत आहेत.
संगीत ही अशी भाषा आहे जिथे शब्दांची गरज नसते. कधी कधी एखादा आवाज हृदयाचा सर्वात कोपरा स्पर्ष करून जातो, तर कधी कधी गिटारची धून ऐकणाऱ्यांना पूर्णपणे एका वेगळ्याच जगात घेऊन जाते. उत्तर प्रदेशमधील बरेली येथील तरुण कलाकार मोहम्मद Anas हे अशाच संगीतकारांपैकी एक आहेत, ज्यांनी आपल्या आवडीच्या आणि सातत्यपूर्ण कष्टांच्या बळावर स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण करण्याचा प्रवास सुरू केला आहे. ते गाणी गातात, स्वतःगीते लिहितात आणि गिटारच्या माध्यमातून आपल्या भावना सुरांच्या रूपाने व्यक्त करतात.
अनस यांचा संगीताशी असलेला संबंध कोणत्याही संगीत घराण्यात जन्म घेतल्यामुळे किंवा व्यावसायिक प्रशिक्षण मिळाल्यामुळे आलेला नाही. उलट, शालेय दिवसांत निर्माण झालेला एक छंद हळूहळू त्यांच्या आयुष्याचा भाग बनला. आज ते एक स्वतंत्र संगीतकार म्हणून स्वतःला प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न करत आहेत. एखाद्या गोष्टीबद्दल मनात खरी आवड असेल, तर कोणतीही मर्यादित संसाधने कधीही न सुटणारा अडथळा बनू शकत नाहीत, असा त्यांचा ठाम विश्वास आहे.
आत्मविश्वास देणारी शालेय कलाटणी
मोहम्मद अनस सांगतात की त्यांना लहानपणापासूनच गाण्याची खूप आवड होती. ते नियमितपणे शाळेच्या कार्यक्रमांमध्ये भाग घेत असत, जिथे शिक्षक त्यांच्या आवाजाचे कौतुक करत आणि त्यांना अधिक उत्साहाने परफॉर्म करण्यासाठी प्रोत्साहन देत असत. त्यांच्या आयुष्यातील पहिल्या मोठ्या परफॉर्मन्सेसपैकी एक १५ ऑगस्टच्या शालेय कार्यक्रमात झाला होता. त्यांचे शिक्षक गजानन यांनी त्यांना त्या कार्यक्रमात गाणे गाण्यासाठी प्रोत्साहित केले. अनस यांनी 'वीर-झारा' या बॉलिवूड चित्रपटातील लोकप्रिय गाणे 'ऐसा देश है मेरा' निवडले.
विद्यार्थी आणि शिक्षकांकडून त्या परफॉर्मन्सला खूप चांगला प्रतिसाद मिळाला. त्या दिवशी मिळालेल्या प्रोत्साहनामुळे त्यांचा आत्मविश्वास दुप्पट झाल्याचे Anas सांगतात. तसेच शाळेत त्यांची लोकप्रियता वाढली आणि त्यांना असे मित्र मिळाले ज्यांनी त्यांच्या संगीत प्रवासात सतत साथ दिली.
नसरत फतेह अली खान यांच्या कव्वालींमधून संगीताची ओढ
अनस हे मूळचे बरेलीचे आहेत. स्थानिक कारागिरांसोबत वेळ घालवताना संगीतामधील त्यांची रुची अधिक प्रगल्भ होत गेली, असे ते सांगतात. तिथे नुसरत फतेह अली खान आणि राहत फतेह अली खान यांच्या कव्वाली व गाणी सतत ऐकायला मिळत असत. ही गाणी वारंवार ऐकल्यामुळे त्यांची संगीताची आवड आपोआप विकसित झाली. ते गाण्याचे बोल लक्षात ठेवू लागले आणि नंतर स्वतः गाण्याचा प्रयत्न करू लागले. काही काळातच छंद म्हणून सुरू झालेली ही गोष्ट त्यांच्या आयुष्याचा एक महत्त्वाचा भाग बनली.
अनस यांच्या मते, नुसरत फतेह अली खान हे त्यांचे सर्वात मोठे संगीत प्रेरणास्थान आहेत. त्यांना बालपणापासूनच सुफी संगीतात विशेष रुची आहे. तिथली कविता आणि गाण्याच्या बोलांमध्ये दडलेला सखोल संदेश त्यांना नेहमीच आकर्षित करतो. नुसरत फतेह अली खान यांच्या कव्वाली म्हणजे केवळ गाणी नाहीत. त्यांचे शब्द जीवन आणि आध्यात्मिकतेचे विविध पैलू उलगडून दाखवतात आणि ऐकणाऱ्याच्या मनावर एक कायमची छाप सोडतात, असा त्यांचा विश्वास आहे.
उच्च शिक्षण आणि मोठ्या स्वप्नांच्या शोधात दिल्लीवारी
उच्च शिक्षण घेण्यासाठी मोहम्मद अनस बरेलीवरून दिल्लीला आले. त्यांना हवे असलेले शिक्षणाचे पर्याय त्यांच्या जन्मगावी सहजासहजी उपलब्ध नव्हते, असे ते सांगतात. दिल्लीत पोहोचल्यानंतर त्यांना संगीत आणि इतर सर्जनशील आवстаन्मध्ये पुढे जाण्याच्या संधीही दिसू लागल्या.
त्यांच्या मते, दिल्ली कलाकारांसाठी अनेक संधी उपलब्ध करून देते आणि त्यांना त्यांची कला सादर करण्यासाठी विविध व्यासपिठे मिळतात. मात्र, त्यांची महत्त्वाकांक्षा केवळ गायक बनण्यापुरते मर्यादित नाही. वेगवेगळ्या क्षेत्रांत कष्टाच्या बळावर नाव कमावलेल्या बरेलीच्या लोकांच्या यादीत त्यांना स्वतःचे नाव जोडायचे आहे.
अनस हे बॉलिवूड अभिनेता शाहरुख खान यांना आपले आदर्श मानतात. दिल्लीतून आपल्या करिअरची सुरुवात करणाऱ्या या अभिनेत्याची निष्ठा आणि प्रवासाने त्यांना विशेष प्रेरित केले आहे. अनस यांच्या मते, शाहरुख खान यांचे आयुष्य ही एक आठवण आहे की दृढनिश्चय आणि सातत्यपूर्ण कष्टांच्या बळावर अगदी मोठी स्वप्नेही सत्यात उतरवता येऊ शकतात.
स्वतःहून शिकलेले गायन आणि गिटारवादन
अनस यांच्या संगीत प्रवासातील सर्वात रंजक गोष्ट म्हणजे त्यांनी कधीही कोणत्याही संगीत शाळेत जाऊन किंवा संस्थेत प्रवेश घेऊन गिटार वाजवण्याचे औपचारिक शिक्षण घेतले नाही. गाणी ऐकून आणि इतर संगीतकारांचे निरीक्षण करून आपण हे शिकलो, असे ते सांगतात. नियमित सरावामुळे त्यांची क्षमता हळूहळू सुधारत गेली.
त्यांच्या मते, गिटार शिकण्यासाठी सातत्यपूर्ण सरावाची गरज असते. शिकणाऱ्याला वेगवेगळ्या कॉर्ड्स आणि धून लक्षात ठेवाव्या लागतात तसेच बोटांच्या हालचालींवर नियंत्रण आणि समन्वय साधावा लागतो. सुरुवातीला गिटारच्या तारांमुळे बोटांना वेदना होतात आणि व्रणही पडतात. मात्र, नियमित सरावामुळे बोटे आपोआप खेळायला सरावतात.
कोणतीही कला आत्मसात करण्यासाठी संयम आणि सातत्य आवश्यक असते, असा Anas यांचा विश्वास आहे. केवळ आवड असून चालत नाही, तर ती आवड प्रत्यक्षात आणण्यासाठी वेळ, समर्पण आणि कष्टांचीही गरज असते.
पहिल्या १० हजार रुपयांच्या पगारातून खरेदी केलेले गिटार
मोहम्मद अनस यांनी आपले पहिले गिटार कसे खरेदी केले, ही गोष्ट त्यांच्यातील जिद्द आणि संघर्षाची साक्ष देते. एका काळी ते दिल्लीच्या न्यू फ्रेंड्स कॉलनीतील एअरटेल स्टोअरमध्ये काम करत होते. सिम कार्ड विकणे हे त्यांचे काम होते आणि त्यांना दरमहा सुमारे १० हजार रुपये पगार मिळत असे.
गिटार खरेदी करणे हे त्यांचे जुने स्वप्न होते, पण मयदित उत्पन्नामुळे ती इच्छा पूर्ण करणे सोपे नव्हते. हार मानण्याऐवजी त्यांनी आपल्या पगारातून थोडेथोडे पैसे वाचवण्यास सुरुवात केली. काही काळ सातत्याने बचत केल्यानंतर त्यांनी अखेर यामाहा (Yamaha) कंपनीचे पहिले गिटार विकत घेतले.
अनस यांच्यासाठी ही केवळ एक वाद्य खरेदी नव्हती, तर त्यांचे स्वप्न पूर्ण करण्याच्या दिशेने टाकलेले एक महत्त्वाचे पाऊल होते. आजही ते त्यांच्या नोकरीसोबतच संगीताची आवड जोपासत आहेत. व्यावसायिक जबाबदाऱ्या सांभाळूनही ते सराव आणि परफॉर्मन्ससाठी आवर्जून वेळ काढतात.
कासोलच्या कॅफेमधील एक अनपेक्षित परफॉर्मन्स
अनस यांनी अद्याप पैशांसाठी कोणत्याही मोठ्या व्यावसायिक कार्यक्रमात परफॉर्म केले नसले, तरी हिमाचल प्रदेशमधील कासोल येथील एक प्रसंग त्यांच्यासाठी अत्यंत संस्मरणीय आहे. ते तिथे पर्यटक म्हणून गेले होते आणि सुंदर पर्वतीय दृश्यांच्या पार्श्वभूमीवर व्हिडिओ व रील्स रेकॉर्ड करण्यासाठी त्यांनी आपले गिटार सोबत घेतले होते. त्यांच्या भेटीदरम्यान, एका स्थानिक कॅफेमधील काही लोकांचे लक्ष त्यांच्या गिटारकडे गेले आणि त्यांनी विचारले की ते गाणेही गातात का?
ते गायक असल्याचे समजताच, त्या लोकांनी त्यांना त्याच संध्याकाळी कॅफेमध्ये परफॉर्म करण्याचे आमंत्रण दिले. अनस यांनी तो प्रस्ताव स्वीकारला आणि तिथे उपस्थित लोकांसमोर आपले गायन सादर केले. कलाकाराला आपली कला सादर करण्यासाठी कधीकधी फक्त एका संधीची गरज असते, असे त्यांना वाटते. आता ते अशाच अधिक संधींच्या शोधात आहेत जिथे ते थेट प्रेक्षकांसमोर गाऊ शकतील आणि आपले संगीत मोठ्या वर्गापर्यंत पोहोचवू शकतील.
सोशल मीडियावर धुमाकूळ घालणारा 'अंदाज-ए-करम' व्हिडिओ
अनस यांचा एक व्हिडिओ मित्राच्या वाढदिवसाच्या सेलिब्रिटी दरम्यान अचानक गाणे सुरू केल्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर लोकप्रिय झाला. त्या संमेलनादरम्यान कोनाने त्यांना गाणे गाण्याची विनंती केली. त्यांनी नसरत फतेह अली खान यांच्याशी संबंधित एक लोकप्रिय रचना 'अंदाज-ए-करम' निवडली.
त्यांच्या एका मित्राने हा परफॉर्मन्स रेकॉर्ड करून इन्स्टाग्रामवर अपलोड केला. सोशल मीडियावर मोठ्या प्रमाणावर लक्ष वेधून घेणारा हा त्यांचा पहिला व्हिडिओ ठरला. हळूहळू अधिकाधिक लोकांना त्यांचे गायनाचे व्हिडिओ सापडू लागले. ते वेगवेगळ्या गायकांची गाणी आपल्या खास शैलीत गातात आणि बहुतांश वेळा गिटारची साथ घेतात.
अनस म्हणतात की त्यांना गायक म्हणून एक वेगळी ओळख निर्माण करायची आहे. इतर कलाकारांकडून शिकणे महत्त्वाचे मानत असले, तरी त्यांना कोणाचीही पूर्णपणे नक्कल करायची नाही. ते आतिफ असलम यांच्या गायनाचेही चाहते आहेत आणि त्यांची अनेक गाणी सादर करतात.
सुफी संगीतासोबतचे खास नाते
मोहम्मद अनस यांच्यासाठी सुफी संगीत म्हणजे केवळ गाण्याची शैली नाही, तर कविता आणि भावनांचे अथांग विश्व आहे. सुफी रचनांमध्ये गहन विचार आणि अर्थ लपलेले असतात जे ऐकणाऱ्यांना जीवनावर विचार करण्यास प्रवृत्त करतात, असे त्यांचे मत आहे.
त्यांना नुसरत फतेह अली खान यांच्या कव्वाली आणि गझल विशेष आवडतात. या संगीताचे सौंदर्य केवळ त्याच्या सुरांमध्ये नाही, तर त्याच्या कविता आणि आध्यात्मिक संदेशांच्या खोलीमध्ये दडलेले आहे, असे ते मानतात. संगीताचे बारीक पैलू समजून घेण्यासाठी एखाद्या अनुभवी शिक्षकाचे मार्गदर्शन महत्त्वाचे असते, हेही अनस मान्य करतात.
प्रत्येक क्षेत्रात तज्ज्ञाकडून शिकल्याने माणसाची क्षमता सुधारू शकते. जरी ते स्वतःला स्वयंशिक्षित कलाकार मानत असले, तरी सुफी संगीतातील त्यांचे सर्वात मोठे गुरू ते नुसरत फतेह अली खान यांनाच मानतात.
प्रत्येक प्रामाणिक कलाकारासाठी सातत्यपूर्ण सराव आवश्यक
संगीतामधील आव्हानांबद्दल बोलताना अनस सांगतात की गायकाने आपल्या आवाजाची श्रेणी समजून घेतली पाहिजे आणि त्यावर नियंत्रण ठेवणे शिकले पाहिजे. वेगवेगळ्या सुरांमध्ये गाण्यासाठी आणि गायन क्षमता सुधारण्यासाठी दररोज सराव करणे गरजेचे असते.
केवळ चांगला आवाज असला म्हणजे कोणी यशस्वी गायक होऊ शकत नाही, असे त्यांचे मत आहे. सततचे कष्ट आणि स्वतःची कौशल्ये सुधारण्याची तयारी तितकीच महत्त्वाची असते. सोशल मीडियावरील लोकप्रियता आणि कलात्मक गुणवत्ता हे एकमेकांच्या विरोधात आहेत, असे ते मानत नाहीत. त्यांच्या मते, फक्त व्हिडिओवर व्ह्यूज मिळत नाहीत म्हणून कलाकारांनी काम करणे थांबवू नये.
प्रेक्षकांसमोर आपली कला सतत सादर करत राहणे हीच एका कलाकाराची खरी जबाबदारी आहे. लोकप्रियता कधीही मिळू शकते, पण त्या टप्प्यापर्यंत पोहोचण्यासाठी संयम, समर्पण आणि सातत्य आवश्यक असते.
नकारात्मक टिप्पण्यांकडे दुर्लक्ष करून पुढे जात राहा
सोशल मीडियावर विविध प्रकारची माणसे असतात, असे अनस सांगतात. काही लोक कलाकारांना प्रोत्साहन देतात, तर काही जण नकारात्मक आणि खचून टाकणाऱ्या टिप्पण्या करतात. नवोदित कलाकारांनी अशा गोष्टी वैयक्तिक पातळीवर घेऊ नयेत आणि आपल्या कामावर लक्ष केंद्रित ठेवावे, असा सल्ला ते देतात.
कोणाच्यातरी मतामुळे लोकांनी आपली आवड आणि स्वप्ने कधीही सोडता कामा नयेत, असे त्यांना वाटते. तरुण कलाकारांना त्यांचा हाच संदेश आहे की ज्या गोष्टीवर त्यांचा खरा विश्वास आहे त्याचा पाठपुरावा त्यांनी करत राहावा. टीकेमुळे खचून न जाता सकारात्मक दृष्टिकोनाने पुढे जावे. कष्ट आणि समर्पण सुरू ठेवले, तर एका दिवशी त्यांच्या या प्रतिभेला नक्कीच मान मिळेल, असा विश्वास त्यांना वाटतो.
नोकरीसोबतच जोपासली संगीताची आवड
मोहम्मद अनस सध्या आपली व्यावसायिक नोकरी आणि संगीताची आवड यांच्यात समतोल साधत आहेत. यामुळेच त्यांना सोशल मीडियावर नियमितपणे व्हिडिओ अपलोड करणे शक्य होत नव्हते. मात्र, आता त्यांनी आपले परफॉर्मन्स अधिक सातत्याने शेअर करण्याचा निर्णय घेतला आहे जेणेकरून त्यांची कला अधिकाधिक लोकांपर्यंत पोहोचू शकेल.
ते पार्ट्या, विवाहसोहळे, कॅफे आणि इतर खाजगी कार्यक्रमांसाठी देखील उपलब्ध आहेत. ज्यांना त्यांना बुक करायचे आहे ते त्यांच्या 'Anas Acoustic' या इन्स्टाग्राम अकाऊंटद्वारे संपर्क साधू शकतात. मोहम्मद अनस यांची ही कहाणी सिद्ध करते की मर्यादित संसाधने आणि व्यावसायिक जबाबदाऱ्या असूनही लोक आपल्या स्वप्नांच्या दिशेने वाटचाल सुरू ठेवू शकतात.
एअरटेल स्टोअरमध्ये सिम कार्ड विकण्यापासून ते आपल्या आवाजाने आणि गिटारने लोकांपर्यंत पोहोचण्यापर्यंतचा त्यांचा प्रवास अद्याप सुरू आहे. त्यांना अजून अनेक टप्पे पार करायचे आहेत आणि स्वप्ने पूर्ण करायची आहेत. त्यांचे कष्ट आणि संगीतावरील प्रेम त्यांना किती दूरवर घेऊन जाईल, हे काळच ठरवेल.
.jpg "मोहम्मद अनस")
_(1).jpg "रूहा लतीफ")
.jpg "मोईन खान")
.jpg "मोहम्मद जुनेद")
.jpg "फऱहत खान")