फरहान इस्रायली
राजस्थानमधील अजमेरजवळचे ब्यावर हे छोटेसे शहर कदापि मोठे मीडिया हब नसेल, पण तिथल्या तरुणांमध्ये स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण करण्याची प्रचंड जिद्द आहे. अवघ्या २८ वर्षांच्या मोहम्मद जुनेदची यशोगाथा याच दृढनिश्चयाचे उत्तम उदाहरण आहे.
वृत्तीने शिक्षक असलेला जुनेद आपल्या प्रवासाची सुरुवात मुळात मुलांना शिकवण्यापासून करतो. आज तो 'इनसाइट विथ जुनेद' (Insight with Junaid) या आपल्या पॉडकास्टच्या माध्यमातून डिजिटल विश्वात आपली एक वेगळी ओळख निर्माण करत आहे. या शोमध्ये शिक्षण, आरोग्य, राजकारण, क्रीडा आणि कला यांसारख्या विविध क्षेत्रांत मोलाचे योगदान देणाऱ्या व्यक्तींना आमंत्रित केले जाते.
जुनेदसाठी हा उपक्रम केवळ मुलाखती घेण्यापुरता मर्यादित नाही. कष्टाच्या जोरावर स्वतःचे विश्व निर्माण करणाऱ्या लोकांच्या संघर्षातून, अनुभवांपासून आणि यशापासून देशातील तरुणांनी काहीतरी शिकावे, हा यामागील मुख्य उद्देश आहे.
ब्यावरमधील कॅन्टोन्मेंट रोडवरील एका लहान खोलीतून सुरू झालेला हा प्रवास आता थेट जयपूरपर्यंत पोहोचला आहे. कोणतीही अर्थपूर्ण गोष्ट सुरू करण्यासाठी मोठे शहर किंवा महागड्या स्टुडिओची गरज नसते, असे जुनेद मानतो. स्पष्ट दृष्टिकोन, सखोल प्रश्न विचारण्याची क्षमता आणि सातत्याने काम करण्याची तयारी या गोष्टी सर्वात महत्त्वाच्या असतात. हेच तत्त्वज्ञान त्याच्या पॉडकास्टचे मुख्य वैशिष्ट्य बनले आहे.
ब्यावरमधील अध्यापनापासून डिजिटल विश्वापर्यंतचा प्रवास
मोहम्मद जुनेदचा जन्म जयपूरमध्ये झाला असून त्यांची आई फरजाना खान याही जयपूरच्याच आहेत. पण त्याचे बालपण आणि सुरुवातीचे शिक्षण ब्यावरमध्येच झाले. तो चार भावंडांमध्ये सर्वात मोठा आहे. त्याचे वडील मोहम्मद शकील ब्यावरमध्ये लेथ मशीन आणि मोटर पार्ट्सचे कार्य चालवतात, तर आई गृहिणी आहे.
जुनेदने विज्ञान आणि गणिताचे शिक्षण घेत बीएससी (BSc) आणि एमएससी (MSc) च्या पदव्या पूर्ण केल्या. त्याचे कुटुंब आर्थिकदृष्ट्या स्थिर होते आणि कधीही कोणाकडूनही विशिष्ट करिअर करण्यासाठी त्याच्यावर दबाव टाकला गेला नाही, असे तो सांगतो. अध्यापन हा त्याचा स्वतःचा आवडीचा निवडून घेतलेला मार्ग होता.
तो अवघ्या १६-१७ वर्षांचा असतानाच मुलांना शिकवण्याचे काम करत होता. या लहान अनुभवामुळे पुढे डिजिटल कंटेंटच्या जगात आपले स्थान निर्माण करणे त्याला शक्य होईल, याची तेव्हा त्याला कल्पनाही नव्हती.
अध्यापनाचे काम जसे वाढले, तसे जुनेदने २०२२ मध्ये ब्यावरमध्ये 'ओशन अकॅडमी' (Ocean Academy) नावाची स्वतःची कोचिंग इन्स्टिट्यूट सुरू केली. तिथे तो आठवी ते बारावीच्या विद्यार्थ्यांना गणित, विज्ञान आणि जीवशास्त्र शिकवत होता.
वर्ग शिकवण्यासोबतच ऑनलाइन शिक्षणातील त्याची रुची वाढू लागली. कोरोना महामारीच्या काळात दिल्लीत सुरू झालेल्या 'ब्राइट एज्युकेशन' या ऑनलाइन कोचिंग इन्स्टिट्यूटसोबत तो जोडला गेला. भारताव्यतिरिक्त सिंगापूर, मलेशियन आणि इंडोनेशियाचे विद्यार्थीही या क्लायंट्सचा भाग होते. या इन्स्टिट्यूटमध्ये जुनेदची राजस्थान प्रमुख म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.
ऑनलाइन क्लासेस घेणे आणि शैक्षणिक व्हिडिओ तयार करणे यामुळे त्याला यूट्यूब आणि डिजिटल कंटेंट निर्मितीची प्रक्रिया अधिक चांगल्या प्रकारे समजून घेता आली. तो गेल्या चार ते पाच वर्षांपासून सातत्याने डिजिटल कंटेंट तयार करत आहे.
सध्या पॉडकास्टच्या व्यस्ततेमुळे त्याने आपल्या कोचिंग अकादमीमधून थोडा ब्रेक घेतला आहे. मात्र, तो होम ट्युशन आणि खाजगी शाळांच्या माध्यमातून शिकवणे अद्यापही सुरूच ठेवून आहे.
'इनसाइट विथ जुनेद' या कल्पनेचा जन्म
शैक्षणिक व्हिडिओ बनवत असताना जुनेदच्या मनात एका नव्या फॉरमॅटचा विचार आला. त्याला वेगवेगळ्या क्षेत्रातील लोकांना भेटायचे होते आणि त्यांच्या प्रवासाबद्दल जाणून घ्यायचे होते. या लोकांचे अनुभव विद्यार्थी आणि तरुणांसाठी खूप मोलाचे ठरू शकतात, असे त्याला वाटले.
फक्त पाहुण्यांच्या यशाच्या गोष्टी लोकांसमोर मांडण्याऐवजी, त्यांच्या यशामागील संघर्ष, कठोर परिश्रम आणि अडचणी जगासमोर आणण्याचा त्याचा उद्देश होता. त्याच्या मित्रांनी त्याला या कल्पनेवर काम करण्यासाठी खूप प्रोत्साहन दिले. त्यानंतर त्याने आपल्या शैक्षणिक चॅनेलला एक नवीन ओळख दिली आणि 'इनसाइट विथ जुनेद' हा कार्यक्रम सुरू केला.
चित्रीकरणासाठी योग्य जागा शोधणे हे त्याच्यासमोरील पहिले मोठे आव्हान होते. त्याच्याकडे स्वतःचा स्टुडिओ किंवा मोठा युजर बेस नव्हता. सुदैवाने, ब्यावरमधील एका मित्राने नुकताच एक स्टुडिओ सुरू केला होता, ज्यामुळे जुनेदला चित्रीकरणासाठी जागा उपलब्ध झाली. याशिवाय त्याने स्वतःच्या ओळखीचा वापर करत पहिल्या दोन-तीन पाहुण्यांना शोमध्ये येण्यासाठी तयार केले.
त्याचे पहिले पॉडकास्ट जानेवारी २०२३ मध्ये रेकॉर्ड झाले. ब्यावरचे प्रसिद्ध शिक्षणतज्ज्ञ आणि 'स्मार्ट इंग्लिश' नावाios कोचिंग इन्स्टिट्यूट चालवणारे सुंदरनाथ रावल हे त्याचे पहिले पाहुणे होते.
पहिल्याच भागाला जुनेदच्या अपेक्षेपेक्षा खूपच चांगला प्रतिसाद मिळाला. कॅमेऱ्यासमोर संवाद साधताना त्याला खरोखर आनंद होत असल्याचे जाणवले, तर प्रेक्षकांना हा नवीन उपक्रम खूप आवडला. पहिले काही भाग प्रसारित झाल्यानंतर लोक स्वतःहून त्याच्याशी संपर्क साधू लागले आणि पॉडकास्टने हळूहळू गती घेतली.
प्रत्येक संवाद म्हणजे एक मास्टरक्लास
जुनेद आपल्या पॉडकास्टला केवळ प्रश्न-उत्तरे करणारा साधा कार्यक्रम मानत नाही. पाहुणे त्यांच्या आयुष्यातील आणि व्यवसायातील व्यावहारिक धडे ज्यामध्ये शेअर करतात, असा हा एक प्रकारचा मास्टरक्लास असल्याचे तो सांगतो.
आतापर्यंत या शोमध्ये डॉक्टर, शिक्षक, राजकारणी, विमान वाहतूक व्यावसायिक आणि तरुण क्रीडापटूंना आमंत्रित केले गेले आहे. एका अत्यंत रंजक भागात एक तरुण महिला क्रिकेटपटू आणि तिचे वडील, जे तिचे प्रशिक्षकही आहेत, यांनी सहभाग घेतला होता.
जुनेदच्या मते, त्याच्या शोमधील जवळपास ९० टक्के पाहुणे असे आहेत ज्यांनी अत्यंत मर्यादित संसाधनांपासून आपल्या प्रवासाची सुरुवात केली आणि जिद्द व कष्टाच्या बळावर स्वतःची ओळख निर्माण केली.
सर्वाधिक लोकप्रिय ठरलेल्या भागांपैकी एक म्हणजे राजस्थानच्या काँग्रेस नेत्या रुबी खान यांची मुलाखत. या मुलाखतीतील एका व्हिडिओला दोन दशलक्षांहून अधिक व्ह्यूज मिळाले, तर इतर क्लिप्सचे मिळून व्ह्यूज तीन दशलक्ष पार गेले. इन्स्टाग्राम आणि यूट्यूब दोन्हीवर या भागाला मोठा प्रतिसाद मिळाला. यूट्यूब, फेसबुक आणि इन्स्टाग्रामवर मिळून जुनेदचे सध्या ५ हजार ५०० हून अधिक फॉलोअर्स आहेत.
महत्त्वाचे साधन महागडे नाही, तर संयम आहे
स्क्रीनवर दिसणारे ४५ मिनिटांचे पॉडकास्ट म्हणजे अनेक दिवसांच्या तयारीचे फलित असते. एक भाग रेकॉर्ड करण्यासाठी साधारणपणे एक ते दोन तास लागतात. पाहुण्यांशी समन्वय साधणे, मायक्रोफोन आणि कॅमेरे सेट करणे आणि साऊंड चेक करणे या प्रक्रियेत बराच वेळ जातो.
चित्रीकरण पूर्ण झाल्यानंतर फुटेज एडिट केले जाते. एक संपूर्ण एपिसोड तयार करण्यासाठी सुमारे चार ते पाच दिवस लागतात. जुनेदसोबत एडिटर आणि कॅमेरा ऑपरेटर अशी चार जणांची टीम काम करते.
सुरुवातीचे महिने अतिशय आव्हानात्मक होते. जवळपास तीन महिने त्याच्या व्हिडिओना खूपच कमी व्ह्यूज मिळाले. ब्यावरमधील इतर काही जणांनीही याच सुमारास पॉडकास्ट सुरू केले होते, पण पुरेसे दर्शक न मिळाल्यामुळे त्यांनी ते बंद केले.
डिजिटल जगात यशस्वी होण्यासाठी संयम ही सर्वात महत्त्वाची गोष्ट आहे, असा जुनेदचा विश्वास आहे. यश कधीही रातोरात मिळत नाही, असे तो मानतो. महागड्या उपकरणांवर जास्त पैसे खर्च करण्याऐवजी कंटेंट आणि संशोधनावर लक्ष केंद्रित करा, असा सल्ला तो नवोदित क्रिएटर्सना देतो.
प्रसिद्ध भारतीय पॉडकास्टर राज शमानी हे त्याचे प्रेरणास्थान असून तो त्यांच्या संवादशैलीतून शिकतो. तरीही जुनेद कोणाचीही नक्कल करू इच्छित नाही. त्याला स्वतःच्या शोसाठी एक वेगळी ओळख निर्माण करायची आहे.
सध्या ब्यावर आणि राजस्थानच्या इतर भागांमधील गुणवान आणि यशस्वी लोकांना आपल्या मंचावर आणणे ही त्याची प्राथमिकता आहे. व्हिडिओ निर्मितीचा दर्जा सुधारण्यासाठी स्वतःचा एक हाय-टेक स्टुडिओ उभारणे हे त्याचे दीर्घकालीन स्वप्न आहे.
ब्यावरमधील एका लहान खोलीपासून जयपूरपर्यंत पसरलेला मोहम्मद जुनेदचा हा प्रवास दाखवून देतो की दृढनिश्चय आणि स्पष्ट विचार नवे मार्ग कसे उघडू शकतात. मोठ्या मीडिया हाऊसचे समर्थन किंवा मोठ्या बजेटशिवायही त्याने आपल्या अध्यापनाचा अनुभव, कुतूहल आणि सातत्यपूर्ण प्रयत्नांच्या बळावर हे व्यासपीठ उभे केले आहे. त्याची ही कहाणी तरुणांना हीच आठवण करून देते की अर्थपूर्ण सुरुवात करण्यासाठी नेहमीच मोठ्या संसाधनांची गरज नसते, तर कधीकधी फक्त सुरुवात करण्याची हिंमत हवी असते.
.jpg "मोहम्मद जुनेद")
.jpeg)
_(1).jpg "रूहा लतीफ")
.jpg "मोईन खान")
.jpg "मोहम्मद अनस")
.jpg "फऱहत खान")