गोहर वानी
फिटनेस क्षेत्रात करिअर करणे सोपे नसते. त्यातही एका तरुण मुस्लिम तरुणीसाठी ही वाट आणखी बिकट असू शकते. फऱहत खान हिने हा अनुभव अगदी जवळून अनुभवला आहे. वयाच्या लहान वयातच तिने व्यावसायिक पातळीवर फिटनेसच्या क्षेत्रात उतरण्याचा निर्णय घेतला, तेव्हा नातेवाईकांकडून तिच्यावर टीका झाली आणि अनेक प्रश्न उपस्थित केले गेले.
संध्याकाळी उशिरापर्यंत जिममध्ये काम करण्याबद्दल तिच्या घरच्यांनाही काळजी वाटत होती. सुरुवातीला या चिंतेमुळे तिच्या भावाला रोज तिला कामावर नेण्यासाठी आणि आणण्यासाठी सोबत जावे लागे. पण फऱहतने हार मानली नाही. ती जिममध्ये जाणे सुरूच ठेवले आणि शेवटी एक यशस्वी फिटनेस कोच बनून दाखवले.
'आवाझ-द-व्हॉईस'शी विशेष संवाद साधताना फऱहत खान म्हणाल्या, मुस्लिम मुलींनी त्यांच्या आरोग्याकडे आणि स्वावलंबनाकडे लक्ष दिले पाहिजे. घरच्या जबाबदाऱ्यांमुळे महिलांना स्वतःसाठी वेळ काढणे कठीण होते, जरी त्यांचे शारीरिक आणि मानसिक आरोग्य समान लक्ष देण्यास पात्र असले तरी.
आजकाल फिटनेस म्हणजे केवळ आकर्षक शरीरयष्टी बनवणे किंवा सिक्स-पॅक ॲब्स दिसणे एवढेच उरलेले नाही. तो निरोगी जीवनशैलीचा एक अत्यंत महत्त्वाचा भाग बनला आहे. सोशल मीडियावर सेलिब्रिटींचे वर्कआउट करतानाचे फोटो आणि व्हिडिओ पाहून तरुणांनाही व्यायामाची आवड निर्माण झाली आहे. मात्र, बळकट आणि निरोगी शरीर बनवण्यासाठी केवळ व्यायामापुरते मर्यादित राहून चालत नाही. योग्य मार्गदर्शन, समतोल आहार, पुरेशी झोप आणि सातत्य तितकेच महत्त्वाचे असते.
या संवादात, २३ वर्षीय फिटनेस कोच फऱहत खान यांनी त्यांच्या व्यावसायिक संघर्षावर, मुस्लिम महिलांसमोर येणारी आव्हाने, तरुणांमधील फिटनेसबाबतचे गैरसमज आणि निरोगी जीवनशैलीची मूलभूत तत्त्वे यावर सविस्तर चर्चा केली.
फऱहत गेल्या पाच वर्षांपासून फिटनेस क्षेत्रात सक्रिय आहेत. बऱ्याच तरुणांप्रमाणेच त्यांच्या प्रवासाची सुरुवात आपली शरीरयष्टी सुधारण्याच्या आणि बळकट स्नायू बनवण्याच्या इच्छेने झाली होती. परंतु, काळानुरूप फिटनेसकडे बघण्याचा त्यांचा दृष्टिकोन बदलत गेला. आज त्या मानतात की फिटनेसचा खरा उद्देश केवळ शारीरिक बनावट नसून संपूर्ण आरोग्य, ताकद आणि उत्तम दर्जाचे जीवन जगणे हा आहे.
वयाच्या १५ व्या वर्षी सुरू झालेला फिटनेसचा प्रवास
फऱहत खान यांनी अवघ्या १५ व्या वर्षापासून व्यायाम करायला सुरुवात केली. सुरुवातीला इतर तरुणींप्रमाणेच त्यांनाही आपले स्नायू मजबूत करायचे होते आणि त्या यूट्यूबवर बघून वर्कआउट रूटीन फॉलो करत असत.
वयाच्या १७ व्या वर्षी एका मैत्रिणीच्या मदतीने त्यांनी नियमितपणे जिममध्ये जाण्यास सुरुवात केली. अवघ्या तीन महिन्यांत त्यांचे वजन पाच किलोने वाढले, ज्यामुळे त्यांचा आत्मविश्वास दुप्पट झाला आणि फिटनेसवरील त्यांची आवड आणखीनच वाढली.
याच काळात त्यांना स्थानिक जिममध्ये फिटनेस ट्रेनर म्हणून पार्ट-टाइम काम करण्याची संधी मिळाली. सुरुवातीला त्यांनी याकडे फक्त एक छंद म्हणून पाहिले. पण जेव्हा त्यांनी महिलांना व्यायामाची आवड निर्माण करताना आणि त्यांच्या दैनंदिन जीवनात सकारात्मक बदल घडवताना पाहिले, तेव्हा त्यांना जाणवले की त्या आपल्या ज्ञान आणि अनुभवाचा वापर करून इतरांचे आयुष्य सुधारू शकतात.
त्यानंतर त्यांनी व्यावसायिक पातळीवर फिटनेस क्षेत्रात करिअर करण्याचा निर्णय घेतला आणि विविध ट्रेनिंग क्वालिफिकेशन्स व प्रमाणपत्रांचे शिक्षण घेतले. 'जीजीएफआय' (GGFI) मधून पर्सनल ट्रेनिंगचा कोर्स पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी एका मोठ्या जिममध्येही काम केले, जिथे त्यांना अधिक अनुभव मिळाला आणि कौशल्य विकासाची संधी लाभली.
मुस्लिम महिला म्हणून स्वतःचा मार्ग शोधणे सोपे नव्हते
मुस्लिम पार्श्वभूमीतून आलेल्या तरुण तरुणींना व्यावसायिक करिअर करताना अनेक आव्हानांचा सामना करावा लागतो. फऱहत सांगतात की, जेव्हा त्यांनी जिममध्ये काम करायला सुरुवात केली, तेव्हा रात्री ९ वाजेपर्यंत बाहेर राहण्याच्या कल्पनेवर त्यांच्या वडिलांना थोडा संकोच वाटत होता.
मात्र, त्यांनी आपल्या वडिलांशी सविस्तर चर्चा केली आणि आपल्या सर्व जबाबदाऱ्या पूर्ण करण्याचे त्यांना आश्वासन दिले. सुरुवातीला तिचा भाऊ तिला जिममध्ये सोडायला आणि घरी आणायला सोबत जाई. हळूहळू कुटुंबीय तिच्या या दैनंदिन वेळापत्रकाशी जुळवून घेऊ लागले आणि त्यांनी तिला काम सुरू ठेवण्याची परवानगी दिली.
नातेवाईकही तिच्या या पेशावर वारंवार प्रश्नचिन्ह उपस्थित करत असत. फिटनेस ट्रेनर म्हणून काम करणे हा योग्य व्यवसाय नाही आणि तिने दुसऱ्या एखाद्या क्षेत्रात नोकरी शोधावी, असा सल्ला काहीजण देत असत. पण अशा टीकेकडे लक्ष देण्याऐवजी तिने आपल्या ध्येयावर पूर्ण लक्ष केंद्रित करणे पसंत केले.
त्यांचे असे मानणे आहे की, मुलींना आपली स्वप्ने पूर्ण करण्यासाठी हिंमत आणि सातत्य ठेवावे लागते. पालकांचा विश्वास टिकवून ठेवणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. तरुण महिलांनी आपल्या कुटुंबाने त्यांच्यावर टाकलेला विश्वास कुठेही डगमगू न देता आपल्या व्यावसायिक महत्त्वाकांक्षा पूर्ण केल्या पाहिजेत.
घरच्या जबाबदाऱ्यांमध्ये महिला स्वतःचे आरोग्य विसरतात
मुस्लिम महिलांसोबत काम केल्याच्या अनुभवावरून फऱहत सांगतात की, बऱ्याच महिला घरकाम आणि मुलांच्या संगोपनात इतक्या व्यग्र असतात की त्यांना स्वतःसाठी अजिबात वेळ मिळत नाही.
घरगुती जबाबदाऱ्या हेच सहसा महिलांच्या जिममध्ये न जाण्यामागील मुख्य कारण असते. कधी त्यांना मुलांकडे लक्ष द्यावे लागते, तर कधी घरच्या कामांमुळे त्यांना शारीरिक हालचालींसाठी वेळ मिळत नाही. परिणामी, त्यांच्या स्वतःच्या आरोग्याकडे आणि शारीरिक गरजांकडे वारंवार दुर्लक्ष होते.
घरगुती जबाबदाऱ्यांचा संपूर्ण भार फक्त महिलांवर टाकणे अन्यायकारक आहे, असे त्यांना वाटते. घरातील इतर सदस्यांच्या आरोग्याइतकेच महिलांचे आरोग्यही महत्त्वाचे आहे, ही जाणीव कुटुंबातील प्रत्येक सदस्याने ठेवली पाहिजे.
पालक आणि मुलांमध्ये मोकळा संवाद असणे अत्यंत गरजेचे
अनेक कुटुंबांमध्ये, विशेषतः मुस्लिम समाजात, मुलांना कधीकधी आपल्या पालकांशी मोकळेपणाने बोलणे कठीण वाटते. आपण आपल्या समस्या सांगितल्या किंवा घराबाहेर आलेले वाईट अनुभव शेअर केले, तर पालक आपल्या फिरण्यावर आणखी बंधने घालतील, अशी भीती त्यांना वाटते.
फऱहत यांच्या स्वतःच्या आयुष्यातही तरुण वयात काही अप्रिय प्रसंग घडले होते, पण त्या त्याबद्दल आपल्या कुटुंबाशी बोलू शकल्या नव्हत्या. पालक आणि मुलांनी विश्वासाचे आणि मोकळ्या संवादाचे वातावरण निर्माण केले पाहिजे, जेणेकरून मुले आपल्या अडचणी न घाबरता शेअर करू शकतील, असा त्यांचा विश्वास आहे.
तसेच मुलींना बाहेरील जगाची जाणीव करून दिली पाहिजे आणि लोकांना समजून घेण्याचे, संभाव्य कठीण परिस्थिती ओळखण्याचे आणि योग्य ती काळजी घेण्याचे शिक्षण दिले पाहिजे.
फक्त सिक्स-पॅक ॲब्स बनवणे म्हणजे फिटनेस नव्हे
फऱहत यांच्या मते, तरुणांमधील सर्वात मोठा गैरसमज हा आहे की फिटनेस म्हणजे केवळ पोटावर स्पष्ट स्नायू (सिक्स-पॅक ॲब्स) दिसणे. वास्तविक पाहता, शारीरिक फिटनेसचा हा केवळ एक भाग आहे. बळकट शरीर बनवण्यासाठी शरीराच्या सर्व मुख्य स्नायूंच्या समूहांना प्रशिक्षित करावे लागते. शरीराची लवचिकता (Flexibility) आणि हालचालींची सुलभता (Mobility) याकडेही लक्ष दिले पाहिजे.
त्या विशेषतः तरुण मुलांना सल्ला देतात की त्यांनी केवळ स्नायूंच्या विकासावर लक्ष केंद्रित न करता आपल्या रुटीनमध्ये लवचिकता आणि मोबिलिटी सुधारणाऱ्या व्यायामांचाही समावेश करावा.
फिटनेस टिकवून ठेवण्यासाठी जिममध्ये जाणे आवश्यकच असे नाही. ज्या लोकांना आपल्या शरीराची रचना समजली आहे आणि व्यायामाची योग्य तंत्रे माहीत आहेत, ते घर मोकळ्या जागेतही वर्कआउट करू शकतात. मात्र, नवशिक्यांनी सुरुवातीला एखाद्या पात्र फिटनेस कोचचे मार्गदर्शन घेणेच योग्य ठरते.
weight loss आणि fat loss यातील फरक समजून घेणे आवश्यक
एकूण शरीराचे वजन कमी करणे (Weight Loss) आणि शरीरातील अतिरिक्त चरबी कमी करणे (Fat Loss) यातील फरक समजून घेण्याचे महत्त्व फऱहत यांनी आवर्जून सांगितले.
जेव्हा लोक वजन कमी करतात, तेव्हा चरबीसोबतच त्यांचे स्नायू (Muscles) देखील कमी होऊ शकतात. मात्र, निरोगी वजन व्यवस्थापनाचे उद्दिष्ट शरीराचे वस्तुमान (Muscle Mass) कायम राखून अतिरिक्त चरबी कमी करणे हे असले पाहिजे.
शारीरिक ताकदीसाठी आणि संपूर्ण आरोग्यासाठी स्नायू खूप महत्त्वाचे असतात. म्हणूनच, ज्यांना वजन कमी करायचे आहे त्यांनी केवळ वजनकाट्यावर दिसणाऱ्या आकड्यांवर लक्ष केंद्रित करू नये. त्यांनी आपल्या आहाराकडे आणि व्यायामाच्या पद्धतींकडेही लक्ष दिले पाहिजे.
स्त्री आणि पुरुषांच्या प्रशिक्षणाच्या पद्धती त्यांच्या वैयक्तिक ध्येयानुसार बदलू शकतात. काही महिलांना समतोल आणि बळकट शरीरयष्टी बनवायची असू शकते, तर काही जणींचे ध्येय अधिक ताकद आणि ॲथलेटिक क्षमता विकसित करण्याचे असू शकते. त्याचप्रमाणे पुरुषांचे व्यायाम कार्यक्रमही त्यांच्या वैयक्तिक फिटनेस उद्दिष्टांनुसारच डिझाइन केले पाहिजेत.
कडक पथ्ये पाळण्याऐवजी समतोल आहार निवडावा
पोषण आणि प्रथिनांच्या (Protein) महत्त्वावर चर्चा करताना फऱहत म्हणाल्या की, नैसर्गिक अन्न स्रोतांतून आवश्यक प्रमाणात प्रथिने मिळवणे नेहमीच उत्तम ठरते. मात्र, शाकाहारी आहाराचे पालन करणाऱ्या लोकांना दररोजची प्रथिनांची गरज पूर्ण करणे तुलनेने थोडे कठीण जाऊ शकते. अशा वेळी चांगल्या दर्जाच्या प्रोटीन पावडरचाही विचार केला जाऊ शकतो.
प्रथिन सप्लिमेंट्सबद्दलचे गैरसमज दूर करताना त्या म्हणाल्या की, ते नेहमीच हानिकारक असतात असे मानणे योग्य नाही. मात्र, ग्राहकांनी अशी उत्पादने खरेदी करताना काळजी घेतली पाहिजे आणि शक्यतो प्रतिष्ठित उत्पादकांच्या अधिकृत वेबसाइटवरूनच ती खरेदी केली पाहिजे.
खूप कमी खाणे, रोज नाश्ता वगळणे किंवा अत्यंत कडक पथ्ये पाळणे हे आरोग्यासाठी निरोगी मार्ग नव्हेत. असे आहारावरील प्रतिबन्ध दीर्घकाळ पाळणेही कठीण जाते. त्या समतोल आहार घेण्याचा आणि शरीराला पुरेशा प्रमाणात प्रथिने मिळत असल्याची खात्री करण्याचा सल्ला देतात.
शारीरिक हालचालींचा अभाव महिलांच्या आरोग्यावर परिणाम करू शकतो
महिलांमध्ये पीसीओएस (PCOS), पीसीओडी (PCOD) आणि थायरॉईडशी संबंधित आजार हे सामान्य आरोग्य समस्या बनल्या आहेत, असे फऱहत यांनी सांगितले. शरीराचे वजन वाढल्याने गुडघे आणि पाठीवर अतिरिक्त ताण येतो, ज्यामुळे दैनंदिन कामे करणेही अवघड होते.
चांगले आरोग्य आणि मानसिक स्वास्थ्य टिकवून ठेवण्यासाठी शारीरिक हालचालींची भूमिका महत्त्वाची असते. त्यामुळे व्यायाम आणि समतोल आहार हा आपल्या दैनंदिन जीवनाचा एक भाग बनवला पाहिजे.
फिटनेस टिकवण्यासाठी अत्यंत कडक डाएट प्लॅनची गरज नसते, यावर त्यांनी भर दिला. लोकांनी आपले जेवण साधे आणि संतुलित ठेवावे आणि दररोज काही ना काही शारीरिक हालचाल करावी. चालणे आणि धावणे हे देखील शरीर सक्रिय ठेवण्याचे प्रभावी मार्ग आहेत.
विविध देशांमधील महिलांना ट्रेनिंग देणे
सध्या फऱहत त्यांच्या फिटनेस कोचिंगपैकी बहुतांश काम ऑनलाइन माध्यमातून करतात. त्यांचे काही क्लायंट युनायटेड स्टेट्स (अमेरिका), कॅनडा आणि दुबईमधील आहेत. वेळेतील फरकामुळे (Time Zones) त्यांना आपले दैनंदिन वेळापत्रक आणि ट्रेनिंगचे सत्र अत्यंत काळजीपूर्वक आखावे लागते.
त्यांचा दिवस सकाळी ५ वाजता सुरू होतो आणि त्या वेगवेगळ्या वेळेत क्लायंट्ससाठी ट्रेनिंग सेशन घेतात. सकाळची सत्रे पूर्ण झाल्यावर त्या स्वतःच्या वर्कआउटसाठी वेळ काढतात. जर त्यांचे सकाळी लवकर कोणतेही ट्रेनिंग सत्र नसेल, तर त्या रनिंगसाठी जातात.
व्यावसायिक जबाबदाऱ्या आणि वैयक्तिक फिटनेस यांच्यात समतोल राखण्यासाठी वक्तशीरपणा आणि अनुशासन आवश्यक आहे, असे त्यांचे मानणे आहे.
भीतीत जगण्याऐवजी महिलांनी सबळ बनावे
महिलांच्या सुरक्षेविषयी आणि त्यांना घराबाहेर पडण्याच्या स्वातंत्र्याविषयी बोलताना फऱहत म्हणाल्या की, महिलांवर होणारे गुन्हे आणि अप्रिय घटना घडतात हे खरे आहे, पण त्यांना घरात कोंडून ठेवणे हा त्यावर उपाय नाही. शिक्षणासाठी, नोकरीसाठी आणि आपल्या वैयक्तिक महत्त्वाकांक्षा पूर्ण करण्यासाठी महिलांना घराबाहेर पडणे शक्य झाले पाहिजे.
प्रत्येक मुलीने शारीरिक आणि मानसिकदृष्ट्या सबळ बनण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे. तिने तिच्या आरोग्याकडे आणि फिटनेसकडे लक्ष दिले पाहिजे, जेणेकरून कठीण प्रसंगात स्वतःचे रक्षण करण्यासाठी ती अधिक चांगल्या प्रकारे तयार राहील.
तरुण मुलींना त्यांचा सल्ला हाच आहे की त्यांनी भीतीला आपल्या आयुष्यावर कधीही ताबा मिळवू देऊ नये. त्यांनी आत्मविश्वासाने जगावे, आपल्या आरोग्याची काळजी घ्यावी आणि कठीण परिस्थितीचा सामना करण्यासाठी आवश्यक अशी शारीरिक ताकद निर्माण करावी. फऱहत यांच्यासाठी फिटनेस हे केवळ आकर्षक शरीरयष्टी मिळवण्याचे साधन नाही. तो आत्मविश्वास, स्वावलंबन आणि निरोगी आयुष्याचा पाया आहे.
.jpg "फऱहत खान")
.webp)
.jpg "सलीम शेख")
_(1).jpg "मोहम्मद काशिफ")
